Đứng trên ban công cao, trên cầu hay mép vực mà bỗng loé lên ý nghĩ "hay là nhảy xuống" là một trải nghiệm rất phổ biến, có tên gọi "tiếng gọi của khoảng không" (tiếng Pháp: l'appel du vide). Nó không phải là mong muốn tự tử. Nghiên cứu năm 2012 của Hames và cộng sự cho thấy nhiều người chưa từng có ý nghĩ tự tử vẫn gặp cảm giác này, và lời giải được đề xuất là não đang diễn giải nhầm một phản xạ giữ an toàn.
Cảm giác ấy thường diễn ra thế nào
Người kể lại thường mô tả cùng một trình tự: đang đứng gần chỗ cao, bỗng thoáng một ý nghĩ hoặc một cái thôi thúc rất nhanh "nhảy đi", rồi gần như ngay lập tức lùi lại một bước, tim đập mạnh, tự hỏi "sao mình lại nghĩ thế". Họ không muốn chết, không buồn chán, thậm chí đang vui vẻ đi chơi. Chính điều đó làm họ hoang mang hơn.
Cảm giác này có nhiều "anh em" cùng kiểu:
- Đứng sát mép sân ga, thoáng nghĩ bước ra khi tàu tới.
- Đang lái xe, thoáng nghĩ đánh lái sang làn ngược chiều.
- Cầm con dao gọt hoa quả, thoáng nghĩ tới chuyện cắt vào tay.
- Bế em bé đứng gần cửa sổ, thoáng một hình ảnh đáng sợ rồi ôm chặt hơn.
Điểm chung: ý nghĩ đến bất chợt, trái với mong muốn của người đó, và phản ứng ngay sau là tránh xa nguy hiểm.
Nghiên cứu năm 2012: "thôi thúc nhảy khẳng định thôi thúc sống"
Năm 2012, nhóm của Jennifer Hames (Đại học bang Florida, Mỹ) công bố trên tạp chí Journal of Affective Disorders một nghiên cứu với tựa đề dịch ra là "Thôi thúc muốn nhảy khẳng định thôi thúc muốn sống". Họ hỏi 431 sinh viên đại học về việc đã từng bất chợt muốn nhảy từ chỗ cao chưa, đồng thời đo các yếu tố như triệu chứng trầm cảm, ý nghĩ tự tử và mức độ nhạy cảm với lo âu.
Những điểm chính:
- Khoảng một phần ba số người được hỏi từng gặp cảm giác này.
- Cảm giác gặp cả ở những người chưa bao giờ có ý nghĩ tự tử.
- Người có độ nhạy với lo âu cao (dễ để ý và lo lắng về cảm giác trong cơ thể) gặp nhiều hơn.
Nhóm tác giả gọi đây là "hiện tượng nơi cao" (high place phenomenon) và đưa ra một cách giải thích được nhắc lại nhiều đến giờ.
Lời giải: não đọc nhầm phản xạ an toàn
Khi ta đứng ở chỗ cao, hệ thống sinh tồn phản ứng rất nhanh: chân lùi lại, tay bám lan can, tim đập mạnh — tất cả xảy ra trước khi ta kịp nghĩ. Một tích tắc sau, phần não có ý thức nhận ra cơ thể vừa giật lùi mà không có lý do rõ ràng (lan can vẫn chắc, sàn vẫn vững). Nó cố tìm lời giải, và một lời giải "tiện tay" là: "Chắc vừa rồi mình muốn nhảy, nên cơ thể mới phải kéo lại".
Nói cách khác, theo giả thuyết này, ý nghĩ "muốn nhảy" được dựng lên sau phản xạ, như một cách giải thích nhầm. Cảm giác càng mạnh ở người nhạy với lo âu, vì họ để ý kỹ hơn tới từng phản ứng của cơ thể. Đây là một giả thuyết hợp lý được nhiều người trích dẫn, nhưng vẫn là giả thuyết — cần thêm nghiên cứu để khẳng định.
Ý nghĩ xâm nhập: chuyện của gần như tất cả mọi người
Tiếng gọi của khoảng không là một dạng của thứ mà tâm lý học gọi là ý nghĩ xâm nhập: ý nghĩ bất chợt, không mong muốn, thường trái hẳn tính cách và giá trị của người nghĩ. Từ cuối thập niên 1970, các nhà tâm lý học Stanley Rachman và Padmal de Silva đã chỉ ra rằng phần lớn người bình thường đều có những ý nghĩ kiểu này. Một khảo sát quốc tế năm 2014 do Adam Radomsky dẫn đầu, hỏi sinh viên ở nhiều nước trên sáu châu lục, cho thấy hơn chín phần mười người tham gia từng có ít nhất một ý nghĩ xâm nhập trong ba tháng trước đó.
| Đặc điểm | Ý nghĩ xâm nhập thoáng qua | Dấu hiệu cần được giúp đỡ |
|---|---|---|
| Khi nào xuất hiện | Chỉ ở chỗ cao, gần nguy hiểm, rồi hết | Cả khi không ở gần chỗ nguy hiểm, quay lại nhiều lần |
| Phản ứng của mình | Sợ, lùi lại, thấy ý nghĩ "lạ, không phải mình" | Thấy ý nghĩ hợp lý, có sức hút, nghĩ tới cách làm |
| Tâm trạng đi kèm | Bình thường, có khi đang vui | Buồn kéo dài, tuyệt vọng, thấy mình là gánh nặng |
| Ảnh hưởng đến cuộc sống | Không đáng kể | Tránh né, mất ngủ, khó làm việc, học tập |
Một điều quan trọng: cố đè nén ý nghĩ xâm nhập thường làm nó quay lại nhiều hơn. Chấp nhận "à, lại cái ý nghĩ kỳ quặc đó" rồi để nó trôi qua thường hiệu quả hơn là hoảng sợ về nó.
Khác với sợ độ cao và chóng mặt
Tiếng gọi của khoảng không không giống chứng sợ độ cao. Người sợ độ cao thấy lo sợ dữ dội, tim đập, run chân ngay cả khi đứng sau lan can chắc chắn, và tìm mọi cách tránh chỗ cao. Người gặp tiếng gọi của khoảng không có thể rất thích leo núi, thích ngắm cảnh từ trên cao.
Nó cũng khác chóng mặt khi nhìn xuống: cảm giác chòng chành do mắt mất điểm tựa gần, khi mặt đất ở quá xa. Chóng mặt là chuyện của thăng bằng, còn tiếng gọi của khoảng không là chuyện của ý nghĩ.
Khi nào nên đi khám, nói với ai đó
Hãy nói chuyện với bác sĩ, chuyên gia tâm lý hoặc người thân tin cậy khi:
- Ý nghĩ làm hại bản thân xuất hiện cả khi không ở chỗ cao hay gần nguy hiểm.
- Ý nghĩ đi kèm buồn bã kéo dài trên hai tuần, mất hứng thú với mọi thứ, thấy cuộc sống vô nghĩa.
- Bắt đầu nghĩ tới cách thức, thời điểm, hoặc chuẩn bị gì đó.
- Ý nghĩ xâm nhập nhiều đến mức phải né tránh: không dám cầm dao, không dám đứng gần cửa sổ, phải làm các "nghi thức" để yên tâm.
Nếu bạn hoặc người bên cạnh đang có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với người thân, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Học sinh, trẻ dưới 18 tuổi có thể gọi tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí). Nói ra không phải là yếu đuối; đó là bước đầu tiên để được giúp.
Tự thử
Bài này không có phép thử gây cảm giác — đừng bao giờ đứng sát mép chỗ cao để "kiểm tra". Thay vào đó:
- Nhớ lại và gọi tên: lần gần nhất có ý nghĩ lạ ở chỗ cao, phản ứng ngay sau của mình là gì? Nếu là lùi lại, bám chặt, đó chính là bản năng sống đang làm việc.
- Hỏi quanh: hỏi vài người bạn tin cậy xem họ có từng gặp chưa. Nhiều khả năng sẽ có người gật đầu, và cảm giác "chỉ mình mình kỳ quặc" sẽ nhẹ đi.
- Tập để ý thay vì đè nén: khi một ý nghĩ kỳ quặc đến, thử nói thầm "đây chỉ là một ý nghĩ" rồi quay lại việc đang làm. Để ý xem nó tan nhanh hơn hay chậm hơn so với khi cố xua đi.
- Ở chỗ cao: đứng sau lan can, giữ khoảng cách thoải mái với mép, nhìn xa về đường chân trời thay vì nhìn thẳng xuống.
Câu hỏi thường gặp
Đứng trên cao muốn nhảy xuống có phải là muốn tự tử không?
Không. Đây là trải nghiệm phổ biến gọi là tiếng gọi của khoảng không, gặp cả ở người chưa từng có ý nghĩ tự tử. Phản ứng ngay sau thường là lùi lại, cho thấy bản năng sống đang làm việc.
Tiếng gọi của khoảng không là gì?
Là ý nghĩ hoặc thôi thúc bất chợt muốn nhảy khi đứng ở chỗ cao, tiếng Pháp gọi là l'appel du vide. Nghiên cứu năm 2012 của Hames và cộng sự gọi đây là hiện tượng nơi cao và cho rằng não đã diễn giải nhầm một phản xạ an toàn.
Bao nhiêu người từng có cảm giác muốn nhảy khi ở trên cao?
Trong nghiên cứu với 431 sinh viên năm 2012, khoảng một phần ba từng gặp. Con số có thể khác ở các nhóm người khác, nhưng rõ ràng đây không phải chuyện hiếm.
Ý nghĩ xâm nhập có bình thường không?
Có. Phần lớn mọi người thỉnh thoảng có ý nghĩ bất chợt, trái với mong muốn của mình. Chỉ khi chúng kéo dài, gây sợ hãi, né tránh hoặc đi kèm buồn bã, tuyệt vọng thì nên gặp chuyên gia.
Khi nào cần tìm giúp đỡ ngay?
Khi ý nghĩ làm hại bản thân xuất hiện cả lúc không ở gần nguy hiểm, kèm tuyệt vọng hoặc đã nghĩ tới cách làm. Hãy nói với người thân, đến cơ sở y tế hoặc gọi 115; trẻ dưới 18 tuổi có thể gọi tổng đài 111.