Cảm giác có ai đó đứng trong phòng, ngay sau lưng hay ở góc tối, dù quay lại không thấy ai, được giới khoa học gọi là "cảm giác hiện diện" (felt presence). Các nghiên cứu thần kinh, nổi bật là công trình của nhóm Olaf Blanke đăng trên Current Biology năm 2014, cho thấy cảm giác này có thể sinh ra khi não ghép sai tín hiệu về chính cơ thể mình — não "đặt nhầm" một phần bản thân ra ngoài, thành một người khác. Đây là lời giải có thí nghiệm hẳn hoi, dù chưa giải thích hết mọi trường hợp.
Những người từng kể về "người thứ ba"
Cảm giác hiện diện được ghi lại từ lâu, đặc biệt ở những người ở trong hoàn cảnh cực đoan:
- Nhà thám hiểm Ernest Shackleton kể trong cuốn South (1919) rằng khi ông và hai bạn đồng hành vượt núi đảo Nam Georgia năm 1916, kiệt sức sau nhiều tháng mắc kẹt ở Nam Cực, ông thường có cảm giác có bốn người chứ không phải ba. Nhà thơ T. S. Eliot về sau nhắc lại hình ảnh này trong bài thơ The Waste Land (1922).
- Nhà leo núi Frank Smythe, trong chuyến lên Everest năm 1933, kể rằng ông cảm thấy rõ một người đi bên cạnh, đến mức bẻ bánh định chia cho "người đó".
- Nhà báo John Geiger gom nhiều câu chuyện như vậy từ người leo núi, thợ lặn, người sống sót sau tai nạn vào cuốn sách The Third Man Factor (2009) — "hiện tượng người thứ ba".
Ở đời thường, cảm giác này nhẹ hơn và ngắn hơn: ngồi làm việc khuya, bỗng thấy như có ai ở cửa; nằm sắp ngủ, thấy như có người ngồi ở mép giường. (Riêng cảm giác có người đè lên ngực khi vừa tỉnh mà không cử động được là bóng đè — một hiện tượng khác của giấc ngủ.)
Thí nghiệm năm 2006: kích thích não tạo ra "người bóng"
Năm 2006, nhóm của Shahar Arzy và Olaf Blanke công bố trên tạp chí Nature một ca bệnh đặc biệt. Một cô gái 22 tuổi bị động kinh đang được đánh giá trước phẫu thuật, nên được đặt điện cực trên bề mặt não. Khi các bác sĩ kích thích điện vào một vùng ở bên trái, chỗ giao nhau giữa thuỳ thái dương và thuỳ đỉnh (temporoparietal junction), cô kể có một "người" đứng ngay sau lưng mình.
Chi tiết đáng chú ý: "người" ấy bắt chước đúng tư thế của cô. Cô ngồi, nó ngồi; cô ôm gối, nó vòng tay ôm lấy cô. Khi được bảo đọc một tấm thẻ, cô nói "người" đó đang muốn giật tấm thẻ đi. Cô không có tiền sử bệnh tâm thần. Ca bệnh gợi ý rằng "người lạ" thật ra là một bản sao của chính cơ thể cô, bị não đặt nhầm vị trí.
Thí nghiệm năm 2014: chiếc robot "gọi hồn"
Nhóm Blanke tiếp tục theo hai hướng. Trước hết, họ phân tích tổn thương não của 12 bệnh nhân thần kinh (phần lớn bị động kinh, một số đột quỵ) từng có cảm giác hiện diện. Các tổn thương tập trung ở ba vùng liên quan tới việc ghép tín hiệu cảm giác – vận động của cơ thể, trong đó có vùng thái dương – đỉnh.
Sau đó, họ làm thí nghiệm với vài chục người khoẻ mạnh, bịt mắt và đeo tai nghe. Người tham gia đưa tay điều khiển một cần gạt phía trước; một cánh tay robot phía sau lặp lại đúng cử động đó và chạm vào lưng họ.
| Điều kiện | Người tham gia cảm thấy |
|---|---|
| Robot chạm lưng ngay khi tay cử động | Như đang tự chạm vào lưng mình — lạ, nhưng không rợn |
| Robot chạm trễ khoảng nửa giây | Nhiều người thấy như có ai khác đang chạm, có người thấy có người đứng phía sau |
| Sau vài phút ở điều kiện trễ, được hỏi trong phòng có mấy người | Một số người đoán nhiều hơn thực tế, có người đếm tới bốn "người" |
Kết luận của nhóm: khi tín hiệu "mình vừa cử động" và tín hiệu "mình bị chạm" không khớp nhau về thời gian hay vị trí, não có thể gán phần lệch đó cho một người khác. Cảm giác ở người khoẻ yếu hơn nhiều so với ở bệnh nhân, nhưng đủ để thấy cơ chế ấy có thật.
Vì sao hay gặp lúc kiệt sức, cô đơn hay đau buồn
Kiệt sức và hoàn cảnh cực đoan
Lạnh, đói, thiếu ngủ, thiếu oxy ở độ cao làm việc ghép tín hiệu cơ thể kém chính xác hơn. Cộng với nhu cầu có bạn đồng hành ở nơi hoang vắng, não dễ dựng lên một "người thứ ba". Nhiều người kể lại cảm giác ấy như một sự an ủi, giúp họ bước tiếp.
Mất người thân
Năm 1971, bác sĩ người xứ Wales Dewi Rees công bố trên British Medical Journal khảo sát những người goá vợ, goá chồng và thấy gần một nửa từng cảm thấy, nghe hoặc thấy người bạn đời đã mất. Nhiều nghiên cứu sau cũng thấy cảm giác hiện diện của người đã khuất là phổ biến trong thời gian tang chế, thường mang lại an ủi chứ không gây sợ hãi. Đây được coi là một phần bình thường của nỗi đau mất mát.
Bệnh lý thần kinh
Cảm giác hiện diện cũng gặp ở một số bệnh như Parkinson, động kinh, sa sút trí tuệ thể Lewy, hoặc khi dùng một số loại thuốc, chất kích thích. Ở những trường hợp này, nó thường đi cùng các triệu chứng khác.
Dân gian kể và khoa học giải thích
Nhiều nền văn hoá, trong đó có văn hoá Việt, có cách hiểu riêng về cảm giác "có ai đó ở đây": người khuất về thăm, vong linh, thần giữ nhà. Những cách hiểu này gắn với tình cảm, tín ngưỡng của mỗi gia đình, và với nhiều người là nguồn an ủi.
Khoa học không chứng minh được có hay không có linh hồn; điều nó làm được là chỉ ra rằng não có thể tự tạo ra cảm giác hiện diện, kể cả trong phòng thí nghiệm. Hai cách nhìn có thể cùng tồn tại: hiểu cơ chế giúp ta bớt sợ, còn ý nghĩa ta gán cho trải nghiệm là chuyện riêng của mỗi người.
Khi nào nên đi khám
- Cảm giác có người trong phòng xuất hiện thường xuyên, nhiều đêm liền, khiến mất ngủ, sợ hãi.
- Kèm nghe tiếng nói, thấy người hoặc vật mà người khác không thấy.
- Kèm run tay, cử động chậm, cứng người, ngã nhiều (ở người lớn tuổi), lú lẫn, quên nhiều.
- Kèm những cơn mất ý thức ngắn, ngửi thấy mùi lạ, co giật.
- Xuất hiện sau khi bắt đầu dùng một loại thuốc mới — báo ngay cho bác sĩ kê thuốc, không tự ngừng thuốc.
- Sau mất mát, nếu nỗi đau kéo dài nhiều tháng, không ăn không ngủ được, không thiết sống — nên tìm chuyên gia tâm lý.
Tự thử
- Phép thử "tay trễ": nhắm mắt, ngồi yên. Nhờ một người bạn đứng sau: mỗi khi bạn gõ ngón tay xuống bàn, họ chạm nhẹ vào lưng bạn — lúc thì ngay lập tức, lúc thì đếm thầm "một" rồi mới chạm. Để ý xem lần nào cảm giác "có người khác" rõ hơn. Đây chỉ là phiên bản thô, không chính xác như robot.
- Vì sao không chứng minh được gì: ở nhà, bạn biết chắc có người đứng sau, nên cảm giác bị ảnh hưởng bởi điều mình biết. Thí nghiệm thật phải che mắt, che tai, điều khiển thời gian bằng máy.
- Nhật ký cảm giác: mỗi lần thấy như có người trong phòng, ghi giờ, mình đã thức bao lâu, có mệt không, đèn sáng hay tối. Sau một tuần, thường sẽ thấy nó đi cùng mệt mỏi và thiếu ngủ.
- Bật đèn, đổi chỗ ngồi: ngồi quay lưng vào tường thay vì quay lưng ra cửa. Nhiều người thấy cảm giác giảm hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Cảm giác có người trong phòng dù không có ai là gì?
Khoa học gọi là cảm giác hiện diện (felt presence). Nghiên cứu cho thấy nó có thể sinh ra khi não ghép sai tín hiệu về cơ thể mình và đặt một phần bản thân ra ngoài như một người khác.
Có thể tạo ra cảm giác hiện diện trong phòng thí nghiệm không?
Có. Năm 2014, nhóm Olaf Blanke dùng robot chạm vào lưng người tham gia trễ khoảng nửa giây so với cử động tay của họ. Nhiều người cảm thấy như có ai đứng phía sau.
Hiện tượng người thứ ba là gì?
Là cảm giác có thêm một người đồng hành vô hình, hay được kể bởi người leo núi, nhà thám hiểm khi kiệt sức. Ernest Shackleton và Frank Smythe là hai ví dụ nổi tiếng.
Cảm thấy người thân đã mất ở bên cạnh có bình thường không?
Rất phổ biến trong thời gian tang chế và thường mang lại an ủi. Nếu nỗi đau kéo dài nhiều tháng, ảnh hưởng ăn ngủ và sinh hoạt thì nên tìm chuyên gia tâm lý.
Khi nào cảm giác có người trong phòng cần đi khám?
Khi nó xảy ra thường xuyên, kèm nghe thấy tiếng hay thấy người mà người khác không thấy, kèm run tay, lú lẫn, mất ý thức ngắn, hoặc xuất hiện sau khi dùng thuốc mới.