Cảm giác bị ai nhìn sau lưng: khoa học giải thích thế nào

Cảm giác bị ai nhìn sau lưng là có thật, ai cũng từng gặp, nhưng chưa có thí nghiệm nghiêm túc nào chứng minh con người "cảm" được ánh mắt mà không cần giác quan. Lời giải được chấp nhận rộng rãi là não ta cực nhạy với dấu hiệu bị chú ý: nó bắt những tín hiệu rất nhỏ từ khoé mắt, tiếng động, bóng phản chiếu, rồi trí nhớ chỉ giữ lại những lần quay lại "trúng". Cảm giác thì thật, còn cơ chế thì bình thường hơn ta tưởng.

Một câu hỏi cũ hơn trăm năm

Năm 1898, nhà tâm lý học Edward Titchener đăng một bài ngắn trên tạp chí Science với tiêu đề "The feeling of being stared at". Ông kể rằng nhiều sinh viên tin chắc mình biết khi có người nhìn từ phía sau, và mô tả cảm giác ấy như một cơn râm ran khó chịu dâng dần lên cho đến khi buộc phải quay đầu.

Titchener không tin đó là một giác quan bí ẩn. Ông đưa ra một lời giải khá tinh: khi ta thấy bồn chồn và quay lại, chính cử động đó khiến người phía sau ngẩng lên nhìn ta. Thế là mắt hai người gặp nhau, và ta kết luận "đúng là có người đang nhìn mình". Lời giải này đến giờ vẫn được nhắc lại, vì nó cho thấy cảm giác có thể tự tạo ra bằng chứng cho chính nó.

Não người được "lắp sẵn" để phát hiện ánh mắt

Lòng trắng mắt là một tín hiệu

Trong các loài linh trưởng, mắt người có phần lòng trắng lộ ra rõ nhất. Một nghiên cứu nổi tiếng của Kobayashi và Kohshima đăng trên Nature năm 1997 so sánh hình dạng mắt của nhiều loài và nhận thấy điều này. Nhờ nền trắng bao quanh tròng đen, ta nhìn từ khá xa vẫn biết người kia đang hướng mắt về đâu. Đây là lợi thế khi sống theo bầy: biết ai đang chú ý tới mình là biết ai sắp tới gần, ai đang nói chuyện với mình, ai có thể là mối nguy.

Khi không chắc, não đoán là "người ta đang nhìn mình"

Năm 2013, nhóm Isabelle Mareschal, Andrew Calder và Colin Clifford công bố trên Current Biology một thí nghiệm cho người xem những khuôn mặt bị làm mờ, khó đoán hướng nhìn. Kết quả: càng mờ, người ta càng nghiêng về phía cho rằng khuôn mặt đang nhìn thẳng vào mình. Nhóm tác giả gọi đó là một "kỳ vọng sẵn có" rằng ánh mắt người khác hướng về ta.

Về mặt sinh tồn, đoán nhầm theo hướng này rẻ hơn nhiều so với đoán nhầm ngược lại. Tưởng có người nhìn mà không có thì chỉ mất một cái quay đầu. Có người nhìn mà không biết thì có thể bỏ lỡ một kẻ đang rình.

"Sau lưng" nhưng vẫn có tín hiệu

Ít ai để ý rằng tầm nhìn của mắt người rộng gần 180 độ theo chiều ngang. Phần rìa chỉ thấy mờ, kém màu, nhưng rất nhạy với chuyển động. Một cái đầu xoay về phía ta ở góc khuất cũng đủ để não bật cảnh giác, dù ta không "thấy" rõ ràng đến mức kể lại được.

Ngoài mắt, còn rất nhiều kênh khác:

• Âm thanh: tiếng ghế ngừng kéo, cuộc trò chuyện phía sau bỗng im, tiếng bước chân chậm lại.
• Phản chiếu: kính cửa sổ, màn hình tắt, mặt tủ bóng, gương thang máy.
• Người xung quanh: người đối diện ta liếc qua vai ta, nghĩa là phía sau ta có gì đó đáng nhìn.
• Bối cảnh: đứng một mình ở chỗ lạ, ngồi quay lưng ra cửa, đi đường tối — não vốn đã tăng cảnh giác.

Những tín hiệu này đến dưới ngưỡng ý thức. Ta không nhớ đã nghe tiếng ghế ngừng kéo, chỉ thấy "có gì đó", rồi quay lại. Vì không gọi được tên tín hiệu, ta dễ nghĩ mình đã cảm bằng một giác quan đặc biệt.

Trí nhớ chỉ giữ lần "trúng"

Hãy thử đếm: một ngày ta quay đầu vô cớ bao nhiêu lần? Hầu hết những lần quay lại mà không thấy ai, ta quên ngay vì chẳng có gì để nhớ. Còn lần quay lại bắt gặp ánh mắt ai đó thì in sâu, vì nó lạ, vì nó hơi ngượng, vì nó có câu chuyện.

Cộng với hiệu ứng Titchener đã nói (ta quay lại khiến người ta nhìn ta), kết quả là trong trí nhớ, tỉ lệ "trúng" cao hơn nhiều so với thực tế. Đây là lý do ta không nên tin cảm giác "lần nào cũng đúng" nếu chưa có ai ngồi ghi chép từng lần.

Thí nghiệm "nhìn trộm" và tranh cãi quanh nó

Từ thập niên 1990, nhà nghiên cứu Rupert Sheldrake làm nhiều phép thử: một người ngồi quay lưng, người kia theo một danh sách định sẵn lúc nhìn, lúc không, rồi người ngồi đoán. Ông báo cáo tỉ lệ đoán đúng nhỉnh hơn mức may rủi và coi đó là bằng chứng cho một giác quan chưa được biết.

Các nhà khoa học khác chỉ ra vấn đề. Năm 2000, David Marks và John Colwell phân tích các danh sách "nhìn – không nhìn" và cho rằng chúng không thật sự ngẫu nhiên: có quy luật, chẳng hạn ít khi lặp lại cùng một lựa chọn quá nhiều lần. Khi người đoán được báo đúng sai sau mỗi lượt, họ dần học được quy luật ấy và điểm tăng lên. Khi dùng dãy ngẫu nhiên thật lấy từ bảng số ngẫu nhiên và không báo kết quả, phần "năng lực" biến mất.

Hiện nay, giới tâm lý học chính thống coi "giác quan cảm nhận ánh mắt từ phía sau" là chưa được chứng minh. Người ủng hộ vẫn còn, nên đây là chỗ nên nói rõ: có tranh luận, nhưng các thí nghiệm kiểm soát chặt nhất không ủng hộ nó.

Cảm giác này có ích hay không

Dù không phải giác quan thứ sáu, cảm giác bị nhìn vẫn là một bộ báo động có giá trị. Nó được nuôi bằng tín hiệu thật, chỉ là ta không gọi được tên. Khi đi một mình ở chỗ vắng mà thấy gai gai, cách khôn ngoan không phải là cãi với cảm giác, mà là làm vài việc rẻ tiền: đi về phía có đèn, có người, đổi bên đường, gọi cho ai đó. Đúng thì có lợi, sai cũng chẳng mất gì.

Điều nên tránh là biến cảm giác đó thành "bằng chứng" để buộc tội người khác. Một ánh mắt thoáng qua trên xe buýt không có nghĩa người ta theo dõi mình.

Khi nào nên đi khám

Thỉnh thoảng thấy như bị nhìn là chuyện bình thường. Nên nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia sức khoẻ tâm thần khi:

• Cảm giác bị theo dõi kéo dài nhiều ngày, xuất hiện ở hầu hết mọi nơi, kể cả trong phòng khoá kín.
• Đi kèm niềm tin rằng có người đang âm mưu hại mình, nghe lén, cài thiết bị, mà người thân không thấy có căn cứ.
• Kèm mất ngủ, bỏ ăn, không dám ra khỏi nhà, hoặc nghe thấy tiếng nói mà người khác không nghe.
• Xuất hiện sau khi dùng chất kích thích, rượu bia nhiều, hoặc sau một biến cố lớn khiến tinh thần hoảng loạn.

Những dấu hiệu đó không tự nói lên bệnh gì — chỉ người được đào tạo mới đánh giá được — nhưng đi khám sớm giúp được nhiều hơn chờ đợi.

Tự thử

• Phép thử hai người: một người ngồi quay lưng, đeo tai nghe phát tiếng ồn trắng. Người kia tung đồng xu: sấp thì nhìn chằm chằm vào gáy 10 giây, ngửa thì nhìn đi chỗ khác. Ghi lại 40 lượt, không báo đúng sai cho tới cuối. Đúng khoảng 20/40 là mức may rủi.
• Vì sao phép thử ở nhà không chứng minh được gì: 40 lượt quá ít, dao động 25/40 hay 15/40 vẫn có thể chỉ là may rủi. Muốn kết luận phải có hàng trăm lượt, dãy ngẫu nhiên thật và người ghi không biết lượt nào là nhìn. Nhưng làm một lần sẽ thấy rõ "chắc chắn trong bụng" khác với "đúng trên giấy" thế nào.
• Nhật ký quay đầu: một ngày, mỗi lần có cảm giác bị nhìn và quay lại, đánh một dấu "có người" hoặc "không ai". Cuối ngày đếm. Phần "không ai" thường nhiều hơn ta nghĩ.
• Tìm kênh tín hiệu: lần tới bị gai gáy, đừng quay lại vội. Hỏi mình: vừa nghe gì, có mặt kính nào, người trước mặt có liếc ra sau không. Thường sẽ tìm được thủ phạm.