Kenopsia là cảm giác trống trải, hơi rợn khi đứng ở một nơi vốn đông người nay vắng tanh: sân vận động sau trận đấu, hội chợ đã dỡ, phòng học buổi tối. Từ này do nhà văn Mỹ John Koenig đặt ra trong dự án The Dictionary of Obscure Sorrows, ghép từ gốc Hy Lạp kenós (trống rỗng) và hậu tố -opsia (sự nhìn). Nó không phải thuật ngữ y học hay tâm lý học chính thức, nhưng gọi trúng một cảm giác rất nhiều người từng có mà không biết đặt tên là gì.
Từ này ở đâu ra
John Koenig bắt đầu The Dictionary of Obscure Sorrows từ khoảng năm 2009, ban đầu là một trang blog, sau đó thành kênh video và đến năm 2021 in thành sách. Mục đích của dự án là đặt tên cho những cảm xúc lặng lẽ chưa có từ riêng. Mỗi từ được ông tự ghép từ gốc Hy Lạp, Latin hoặc các ngôn ngữ khác, kèm một định nghĩa như văn xuôi.
Với kenopsia, Koenig mô tả bầu không khí kỳ quái, quạnh hiu của một nơi bình thường náo nhiệt nay bỏ không và im ắng, lấy ví dụ hành lang trường học buổi tối hay bãi hội chợ đã vãn người. Ông nói thêm một ý đáng nhớ: nơi ấy như một dư ảnh cảm xúc, không chỉ trống mà trống quá mức, vì ta thấy luôn cả sự vắng mặt của đám đông lẽ ra phải ở đó.
Cần nói rõ: các từ trong từ điển này là sáng tạo văn chương. Chúng được dùng rộng rãi trên mạng, trong bài hát, trong bình luận ảnh, nhưng không có trong sách giáo khoa tâm lý học. Gặp ai bảo "kenopsia là một hội chứng" thì đó là hiểu sai.
Kenopsia khác liminal space thế nào
Hai khái niệm hay đi cùng nhau nhưng nhìn từ hai phía khác nhau.
| Liminal space | Kenopsia | |
|---|---|---|
| Là gì | Một loại nơi chốn: chỗ để đi qua (hành lang, sảnh chờ) | Một cảm giác: nỗi trống trải ở nơi lẽ ra đông người |
| Cái gì gây ra | Nơi chốn "ở giữa", sai giờ, sai mùa | Sự vắng mặt của đám đông mà ta còn nhớ |
| Có cần nơi "chuyển tiếp" không | Có | Không: phòng khách nhà nội sau đám giỗ cũng gây kenopsia |
| Gốc từ | Latin limen, ngưỡng cửa; có lịch sử trong nhân học | Hy Lạp kenós, trống; từ mới đặt trong thế kỷ 21 |
Nói gọn: liminal space là cái sân khấu, kenopsia là cảm giác khi nhìn sân khấu sau buổi diễn. Một sân vận động lúc nửa đêm vừa là liminal space vừa gây kenopsia. Nhưng căn bếp nhà bà ngoại sau khi con cháu về hết sau Tết thì chỉ có kenopsia, vì bếp không phải chỗ để đi qua.
Vì sao nơi vắng người làm ta trống trải
Trí nhớ vẫn còn "vẽ" đám đông
Khi bước vào một nơi quen, não không chỉ nhìn cái đang có. Nó gọi lại ký ức về nơi ấy: tiếng hò reo, mùi đồ ăn, người chen vai. Hình ảnh trong đầu và hình ảnh trước mắt chồng lên nhau nhưng không khớp. Sự chênh lệch đó tạo ra cảm giác hụt hẫng, như nghe một bài hát quen mà bị tắt mất lời.
Âm thanh thay đổi
Đám đông là một tấm đệm âm thanh khổng lồ. Thân người, quần áo hút tiếng vang. Khi người đi hết, cùng một căn phòng bỗng vang hơn hẳn. Tiếng bước chân của ta dội lại từ bức tường xa, tiếng quạt trần trở nên rõ. Tai nhận ra căn phòng "rỗng" trước cả mắt.
Dấu vết còn sót lại
Ly nhựa trên khán đài, dây băng rôn còn buộc ở cột, ghế xếp chưa cất. Những dấu vết này nhắc rằng vừa có rất nhiều người ở đây. Chúng giống câu "vừa mới đây thôi", và chính sự gần về thời gian làm cảm giác vắng càng rõ.
Ý thức về thời gian
Kenopsia thường đi kèm một suy nghĩ thoáng qua: mọi thứ đều kết thúc. Lễ hội rồi cũng tàn, năm học rồi cũng hết, căn nhà đông vui rồi cũng có ngày vắng. Đó là lý do cảm giác này hay pha chút buồn, không chỉ rợn.
Những nơi người Việt hay gặp kenopsia
- Nhà sau Tết. Mùng sáu, mùng bảy, con cháu đi làm lại. Mâm cỗ đã dọn, chiếu còn trải, cành đào rụng cánh. Nhiều người lớn tuổi nói đây là lúc buồn nhất năm.
- Sân khấu hội làng sau đêm diễn. Ánh đèn tắt, loa đã tháo, chỉ còn khung tre và sàn gỗ dưới trăng.
- Phố đi bộ lúc gần sáng. Nơi tối qua chật kín người, giờ chỉ có xe quét rác và vài chiếc ghế nhựa xếp chồng.
- Bến xe sau mùa cao điểm. Sau những ngày người chen nhau về quê, bãi đỗ rộng thênh thang, quầy vé kéo rèm.
- Thành phố mùa giãn cách năm 2020–2021. Nhiều người lần đầu thấy những con phố lớn ở Hà Nội, Sài Gòn không một bóng xe giữa ban ngày. Đây có lẽ là trải nghiệm kenopsia tập thể lớn nhất mà một thế hệ từng có.
- Đình làng ngoài ngày lễ. Sân gạch rộng, cửa đóng, chỉ có tiếng chim. Ngày hội thì nơi ấy chật kín.
Kenopsia có phải chuyện đáng lo
Không. Đây là phản ứng bình thường của một bộ não biết nhớ và biết so sánh. Phần lớn người ta thấy nó thoáng qua, đôi khi còn thấy đẹp: nhiều nhiếp ảnh gia cố tình đi chụp những nơi đông người vào lúc vắng nhất để bắt được cảm giác này.
Chỉ nên để ý khi cảm giác trống trải không còn gắn với một nơi chốn cụ thể mà theo ta cả ngày, kéo dài nhiều tuần, kèm mất ngủ, chán ăn, không muốn làm gì. Lúc đó không còn là kenopsia nữa, và nên nói chuyện với người thân hoặc gặp bác sĩ, chuyên viên tâm lý.
Kenopsia trong nhiếp ảnh và điện ảnh
Ảnh "thành phố trống" là một đề tài lâu đời. Thời kỳ đầu của nhiếp ảnh, thời gian phơi sáng dài đến mức người đi đường không kịp in hình, nên nhiều bức ảnh phố xá thế kỷ 19 trông như thành phố bỏ hoang. Sau này, các nhiếp ảnh gia dậy từ bốn giờ sáng để chụp quảng trường nổi tiếng khi chưa có khách du lịch.
Trong phim, cảnh nhân vật đi một mình qua một nơi lẽ ra phải đông được dùng để báo hiệu điều bất thường. Tập phim đầu tiên của The Twilight Zone năm 1959 kể về một người đàn ông lang thang trong thị trấn không người, và cả tập phim dựa trên đúng cảm giác kenopsia. Bài về loạt phim này nằm ở chuyên mục màn ảnh.
Gặp chuyện này thì làm gì
- Gọi tên cảm giác. Biết rằng đây là kenopsia, một trải nghiệm phổ biến, thường đủ để nó bớt rờn rợn.
- Nhìn nó như một khoảnh khắc hiếm. Hiếm khi ta được thấy nơi quen ở trạng thái này. Đứng lại vài phút, nghe tiếng vang, nhìn cho kỹ.
- Chụp một tấm, ghi một dòng. Ảnh sân trường ngày cuối năm, ảnh phòng khách sau Tết thường thành những tấm ảnh được giữ lâu nhất.
- Ở nơi vắng mà không an toàn thì đi. Bãi xe tối, công viên vắng ban đêm: cảm giác trống trải đôi khi đi kèm rủi ro thật. Ra chỗ có đèn, có người.
- Đọc thêm: các bài về liminal space, trường học ngày nghỉ hè, ga tàu nửa đêm trong cùng chuyên mục.
Câu hỏi thường gặp
Kenopsia là gì?
Kenopsia là cảm giác trống trải, hơi rợn khi ở một nơi vốn đông người nay vắng hoe, như trường học buổi tối hay sân vận động sau trận. Từ này do John Koenig đặt trong dự án The Dictionary of Obscure Sorrows.
Kenopsia có phải thuật ngữ tâm lý học không?
Không. Đây là từ sáng tạo văn chương, ghép từ gốc Hy Lạp kenós (trống) và -opsia (sự nhìn). Nó được dùng nhiều trên mạng nhưng không phải chẩn đoán hay khái niệm khoa học chính thức.
Kenopsia và liminal space khác nhau thế nào?
Liminal space chỉ một loại nơi chốn để đi qua như hành lang, sảnh chờ. Kenopsia chỉ cảm giác trống trải khi nơi đông người trở nên vắng, và có thể xảy ra ở cả nơi không phải chỗ đi qua, như phòng khách sau Tết.
Vì sao phòng vắng người nghe vang hơn?
Cơ thể và quần áo của đám đông hút bớt âm thanh. Khi người đi hết, tiếng dội từ tường, sàn, trần không còn bị cản nên căn phòng nghe vang và trống hơn, góp phần tạo cảm giác lạ.
The Dictionary of Obscure Sorrows là gì?
Đó là dự án của nhà văn Mỹ John Koenig, bắt đầu từ blog khoảng năm 2009 rồi in thành sách năm 2021, đặt tên mới cho những cảm xúc khó gọi tên. Kenopsia là một trong những từ nổi tiếng nhất của dự án.
