Tam giác Bermuda: con số thật nói gì về những vụ mất tích bí ẩn

Tam giác Bermuda — vùng biển nối Miami, Bermuda và Puerto Rico — không có tỉ lệ tàu thuyền, máy bay mất tích cao hơn những vùng biển đông đúc khác. Cảnh sát biển Mỹ không coi đây là một vùng nguy hiểm đặc biệt, và các kiểm tra hồ sơ tai nạn hàng hải cũng không thấy khác biệt. "Bí ẩn" chủ yếu được tạo ra từ thập niên 1960–1970 bằng cách gom những vụ mất tích có thật, cắt bớt chi tiết thời tiết và vị trí, rồi kể lại như chuyện không lời giải.

Cái tên ra đời từ một bài báo

Vùng biển phía tây Đại Tây Dương này đã có tàu đắm từ thời thuyền buồm, như mọi vùng biển đông tàu qua lại. Nhưng cái tên "tam giác Bermuda" chỉ xuất hiện năm 1964, trong bài báo "The Deadly Bermuda Triangle" của Vincent Gaddis trên tạp chí Argosy — một tạp chí truyện phiêu lưu, giật gân. Gaddis gom nhiều vụ mất tích vào một vùng có hình dạng dễ nhớ và gợi ý có thứ gì đó bất thường ở đây.

Năm 1974, cuốn The Bermuda Triangle của Charles Berlitz trở thành sách bán chạy, đưa ra đủ loại giả thuyết từ từ trường lạ đến tàn tích thành phố Atlantis. Phim tài liệu, truyện tranh, chương trình truyền hình nối theo, và tam giác Bermuda trở thành "bí ẩn" nổi tiếng nhất thế giới.

Người đi kiểm từng vụ một

Năm 1975, Lawrence David Kusche, một thủ thư ở Đại học bang Arizona, xuất bản cuốn The Bermuda Triangle Mystery — Solved. Thay vì đọc lại sách cũ, ông đi tìm nguồn gốc: báo chí cùng thời, hồ sơ điều tra, bản tin thời tiết, hồ sơ của hãng bảo hiểm. Kết quả ông công bố:

• Nhiều vụ được kể là "trời yên biển lặng" thực ra xảy ra trong bão hoặc biển động.
• Một số vụ xảy ra ở rất xa tam giác, có vụ thậm chí ở một đại dương khác.
• Có vụ không tìm được bất kỳ ghi chép nào cho thấy con tàu từng tồn tại.
• Có vụ đã được giải thích (tìm thấy xác tàu, rõ nguyên nhân) nhưng sách sau vẫn kể là "mất tích bí ẩn".

Kết luận của Kusche: bí ẩn là "được sản xuất ra" — qua những lần chép lại cẩu thả, nghiên cứu sơ sài và đôi khi là cố ý bỏ bớt chi tiết.

Con số thật nói gì

Không có cơ quan nào công bố một "số vụ mất tích trong tam giác Bermuda" chính thức, vì chính vùng tam giác không có ranh giới thống nhất — mỗi tác giả vẽ một kiểu, có người vẽ rộng gấp đôi người khác. Nhưng có mấy dữ kiện đáng tin:

• Lloyd's of London, tổ chức bảo hiểm hàng hải lớn nhất thế giới, theo các kiểm tra được báo chí dẫn lại, không thấy vùng này có tỉ lệ tổn thất cao hơn những vùng biển tương tự, và không tính phí bảo hiểm cao hơn cho tàu đi qua.
• Cảnh sát biển Mỹ (U.S. Coast Guard) nhiều lần nói không công nhận "tam giác Bermuda" là một vùng nguy hiểm riêng.
• Cơ quan Khí quyển và Đại dương Mỹ (NOAA) cũng cho rằng không có bằng chứng tàu thuyền mất tích ở đây thường xuyên hơn những vùng biển đông đúc khác.

Muốn so sánh công bằng phải tính theo tỉ lệ: số vụ trên tổng số chuyến đi qua. Mà vùng này có lưu lượng tàu thuyền, máy bay cực lớn: tuyến biển từ châu Âu vào vịnh Mexico, các cảng Florida, Bahamas, du thuyền, tàu cá, máy bay tư nhân. Nhiều người qua lại thì số vụ tai nạn tuyệt đối cao — giống như con đường đông xe nhất thành phố có nhiều va quẹt nhất mà không cần lời giải siêu nhiên.

Biển ở đây có gì thật sự khó

Vụ Flight 19: ví dụ kinh điển

Chuyện hay được kể nhất là Flight 19: ngày 5/12/1945, năm máy bay huấn luyện của hải quân Mỹ cất cánh từ Fort Lauderdale (Florida) cho một chuyến bay tập và không trở về. Một thuỷ phi cơ đi tìm cũng mất tích. Sách giật gân kể về "trời quang", "la bàn quay loạn", "những câu nói kỳ lạ trên radio".

Hồ sơ điều tra của hải quân cho thấy câu chuyện đời thường hơn: người chỉ huy nhiều khả năng đã nhầm vị trí, tin rằng nhóm đang ở trên vùng quần đảo khác, nên dẫn cả đội bay sai hướng ra biển khơi. Thời tiết xấu dần, trời tối, nhiên liệu cạn. Chiếc thuỷ phi cơ đi tìm thuộc loại từng có tiếng là dễ rò hơi nhiên liệu; một tàu gần đó báo thấy lửa trên trời đúng lúc nó mất liên lạc. Vẫn có những chi tiết chưa rõ (xác máy bay không được tìm thấy), nhưng không cần đến điều siêu nhiên.

Những giả thuyết "khoa học" hay lan truyền

• Khí metan từ đáy biển: bọt khí lớn làm giảm lực nổi khiến tàu chìm. Có cơ sở vật lý trong phòng thí nghiệm, nhưng không có bằng chứng đây là nguyên nhân của bất kỳ vụ cụ thể nào trong vùng.
• Sóng lừng, sóng bất thường (rogue wave): có thật trên mọi đại dương và có thể đánh chìm tàu, nhưng không riêng gì vùng này.
• Từ trường lạ làm la bàn sai: la bàn chỉ theo cực từ, lệch với cực Bắc địa lý ở nhiều nơi trên Trái Đất — người đi biển đều biết và hiệu chỉnh. Không có "dị thường" nào đặc biệt.

Đã giải, chưa giải tới đâu

• Đã chắc: vùng này không nguy hiểm hơn một cách bất thường so với các vùng biển đông đúc khác; nhiều vụ "bí ẩn" bị kể sai về thời tiết, vị trí hoặc kết quả.
• Còn chưa rõ: một số vụ mất tích cụ thể chưa tìm thấy xác tàu, máy bay — như mọi đại dương khác trên thế giới.
• Không có cơ sở: Atlantis, cổng không gian, lực siêu nhiên.

Xem/đọc tiếp

• Tìm đọc sách của Lawrence Kusche (1975) — một ví dụ mẫu mực về cách kiểm từng câu chuyện về tận nguồn.
• Tự làm phép thử: chọn một vụ "mất tích bí ẩn" bất kỳ, tìm báo chí đúng ngày xảy ra, xem thời tiết hôm đó và nơi xảy ra thật sự.
• Đọc các bài về Mary Celeste và hải đăng Flannan cùng mục — hai vụ biển thường bị kéo vào chuyện tam giác dù không hề ở đó.
• Đi biển thì nghe dự báo thời tiết, mang áo phao, báo lộ trình cho người ở bờ — những việc giúp an toàn ở mọi vùng biển, kể cả ở Việt Nam.