Đầu tháng 2/1959, chín người leo núi trẻ do Igor Dyatlov dẫn đầu chết trên sườn núi Kholat Syakhl ở dãy Ural (Nga): lều bị rạch từ bên trong, họ chạy ra tuyết đêm âm hàng chục độ khi chưa mặc đủ quần áo, vài người bị chấn thương nặng. Sau hơn sáu mươi năm với vô số giả thuyết, Viện kiểm sát Nga (kết luận năm 2020) và nghiên cứu của Gaume và Puzrin (2021) đều nghiêng về một lời giải tự nhiên: một mảng tuyết lở nhỏ dạng tấm đè lên lều, khiến cả nhóm hoảng loạn bỏ chạy, rồi chết vì giá lạnh. Một số chi tiết vẫn còn được tranh luận.
Chuyến đi
Nhóm gồm mười người, phần lớn là sinh viên và cựu sinh viên Học viện Bách khoa Ural ở Sverdlovsk (nay là Yekaterinburg), đều đã có kinh nghiệm đi rừng, trượt tuyết đường dài. Mục tiêu là một lộ trình mùa đông khó, đủ để đạt hạng cao trong hệ thống thể thao du lịch của Liên Xô khi đó.
Đầu chuyến, một thành viên là Yuri Yudin bị ốm và phải quay về. Anh là người duy nhất sống sót, và suốt đời day dứt muốn biết chuyện gì đã xảy ra với các bạn mình. Chín người còn lại — bảy nam, hai nữ — tiếp tục đi.
Ngày 1/2/1959, nhóm dựng lều trên sườn dốc trống trải của núi Kholat Syakhl, thay vì xuống bìa rừng phía dưới. Nhật ký và ảnh chụp cho thấy tinh thần cả nhóm vẫn tốt. Đó là những ghi chép cuối cùng.
Đoàn tìm kiếm thấy gì
Khi nhóm không trở về đúng hẹn, cuộc tìm kiếm bắt đầu. Ngày 26/2, đoàn tìm kiếm thấy lều bị sập một phần, phủ tuyết, bị rạch từ bên trong. Bên trong còn giày, áo ấm, đồ đạc. Dấu chân của chín người — nhiều người chỉ đi tất hoặc một chiếc giày — dẫn xuống dốc về phía rừng, cách khoảng 1,5 km.
Gần một cây thông lớn ở bìa rừng có dấu một đống lửa nhỏ; hai người được tìm thấy ở đó, mặc rất ít. Ba người khác, trong đó có Dyatlov, được tìm thấy trên dốc giữa cây thông và lều, tư thế như đang cố quay lên lều. Họ chết vì hạ thân nhiệt.
Bốn người cuối cùng chỉ được tìm thấy vào tháng 5, khi tuyết tan, dưới lớp tuyết dày trong một khe suối gần đó. Họ mặc một phần quần áo của những người đã mất trước. Ba trong số họ có chấn thương nặng ở ngực hoặc đầu, kiểu chấn thương do một lực rất lớn gây ra, nhưng gần như không có vết thương bên ngoài.
Năm 1959, cuộc điều tra khép lại với kết luận mơ hồ rằng cái chết do một "sức mạnh tự nhiên không thể cưỡng lại". Hồ sơ bị xếp lại, chính câu chữ đó khiến lời đồn càng nhiều.
Những giả thuyết qua các thời kỳ
| Giả thuyết | Lập luận chính | Đánh giá hiện nay |
|---|---|---|
| Lở tuyết dạng tấm | Một mảng tuyết nhỏ trượt xuống đè lên lều, gây chấn thương và buộc cả nhóm phải thoát ra vội | Được Viện kiểm sát Nga (2020) và nghiên cứu Gaume & Puzrin (2021) ủng hộ; vẫn có người phản bác |
| Gió giật cực mạnh (gió katabatic) | Gió lạnh từ đỉnh đổ xuống, làm nhóm phải rời lều | Có thể là một phần của câu chuyện, kết hợp với tuyết lở |
| Hạ âm từ gió quanh đỉnh núi | Gió tạo xoáy và hạ âm gây hoảng loạn (được đề xuất trong một cuốn sách năm 2013) | Thú vị nhưng thiếu bằng chứng trực tiếp |
| Bị người bản địa Mansi tấn công | Nhóm vào vùng đất thiêng | Bị loại sớm: không có dấu vết người lạ, người Mansi tham gia tìm kiếm |
| Thử nghiệm quân sự bí mật | Dấu phóng xạ nhẹ trên vài bộ quần áo, lời kể về quả cầu sáng trên trời | Không có bằng chứng; phóng xạ nhẹ có thể do công việc của một thành viên; quả cầu sáng trùng với các vụ phóng tên lửa được ghi nhận vào thời gian khác |
| Người tuyết, người ngoài hành tinh | — | Không có cơ sở |
Lời giải lở tuyết tấm hoạt động thế nào
Phản bác lớn nhất với giả thuyết tuyết lở từ lâu là: sườn dốc chỗ dựng lều không quá dốc, đoàn tìm kiếm không thấy dấu vết tuyết lở rõ ràng, và tuyết lở thường xảy ra ngay khi có tác động chứ không phải nhiều giờ sau khi dựng lều.
Năm 2021, Johan Gaume (Viện Công nghệ Liên bang Thuỵ Sĩ ở Lausanne, EPFL) và Alexander Puzrin (ETH Zurich) công bố trên tạp chí Communications Earth & Environment một mô hình trả lời từng điểm:
- Để dựng lều, nhóm đã đào một vết cắt vào sườn tuyết, làm yếu phần chân của lớp tuyết phía trên.
- Trong đêm, gió mạnh từ trên núi thổi xuống mang theo tuyết, chất dần lên phía trên lều. Tải trọng tăng từ từ cho tới khi một vết nứt lan ra và một tấm tuyết nhỏ — không lớn, chỉ vài mét — trượt xuống.
- Tấm tuyết cứng đè lên một phần lều, nơi có người đang nằm. Mô phỏng (dùng cả kỹ thuật lấy cảm hứng từ phần mềm mô phỏng tuyết của phim hoạt hình Frozen) cho thấy lực như vậy có thể gây chấn thương ngực, đầu giống các nạn nhân.
- Một tấm tuyết nhỏ cũng giải thích vì sao đoàn tìm kiếm gần một tháng sau không thấy dấu tuyết lở: gió và tuyết mới đã xoá dấu vết.
Còn việc cả nhóm chạy xa xuống rừng trong khi chưa mặc đủ đồ: trong bóng tối, giữa gió rét, bị tuyết đè và sợ trận lở lớn hơn ập tới, rời khỏi sườn dốc để xuống rừng là phản ứng hợp lý — họ có thể định quay lại lấy đồ khi tình hình ổn. Nhưng nhiệt độ quá thấp, và hạ thân nhiệt đã làm phần còn lại.
Chỗ còn tranh cãi
Không phải ai cũng chấp nhận lời giải này. Một số nhà nghiên cứu, người thân nạn nhân và nhà leo núi nói rằng mô hình chưa giải thích hết mọi chi tiết, và kết luận của Viện kiểm sát năm 2020 bị chỉ trích là chưa công bố đủ hồ sơ. Chính hai tác giả nói nghiên cứu cho thấy tuyết lở tấm là khả năng hợp lý, không phải chứng minh tuyệt đối.
Điều có thể nói chắc: chưa có bằng chứng nào cho các giả thuyết siêu nhiên, và lời giải tự nhiên hiện nay giải thích được nhiều dữ kiện hơn bất kỳ giả thuyết nào trước đó.
Đã giải, chưa giải tới đâu
- Đã chắc: phần lớn nạn nhân chết vì hạ thân nhiệt; lều bị rạch từ bên trong; không có dấu vết người lạ.
- Giả thuyết mạnh nhất: một mảng tuyết lở tấm nhỏ, hình thành do vết cắt dựng lều và tuyết gió bồi, buộc cả nhóm phải bỏ lều trong đêm.
- Còn tranh cãi: trình tự chính xác các sự kiện và một số chấn thương.
Xem/đọc tiếp
- Đọc bài báo Gaume & Puzrin (2021), được công bố truy cập mở, có hình minh hoạ cơ chế rất rõ.
- Đọc cẩn thận các phim, sách "giải mã": nhiều tác phẩm chọn lọc chi tiết để phục vụ một giả thuyết; hãy xem họ có nhắc tới những dữ kiện không khớp hay không.
- Bài học cho người đi núi, kể cả ở Việt Nam: không dựng lều trên sườn dốc trống gió, xem dự báo thời tiết, mang đủ đồ giữ ấm và luôn mặc lớp chống lạnh trong lều đêm rét; hạ thân nhiệt có thể xảy ra cả ở vùng núi phía Bắc khi gió mùa đông bắc về.
Câu hỏi thường gặp
Chuyện gì đã xảy ra ở đèo Dyatlov năm 1959?
Đầu tháng 2/1959, chín người leo núi do Igor Dyatlov dẫn đầu chết trên núi Kholat Syakhl ở dãy Ural. Họ rạch lều từ bên trong, chạy ra tuyết khi chưa mặc đủ đồ và phần lớn chết vì hạ thân nhiệt, vài người có chấn thương nặng.
Bí ẩn đèo Dyatlov đã được giải chưa?
Lời giải được nhiều người chấp nhận nhất là một mảng tuyết lở dạng tấm nhỏ đè lên lều, được Viện kiểm sát Nga (2020) và nghiên cứu của Gaume và Puzrin (2021) ủng hộ. Tuy vậy một số chi tiết vẫn còn tranh cãi.
Vì sao nhóm Dyatlov rạch lều chạy ra ngoài?
Theo giả thuyết tuyết lở, một tấm tuyết trượt xuống đè lên lều trong đêm, khiến cả nhóm phải thoát ra nhanh nhất có thể bằng cách rạch lều. Sợ trận lở lớn hơn, họ đi xuống bìa rừng và không thể quay lại vì giá rét.
Đèo Dyatlov ở đâu?
Đèo Dyatlov nằm ở phía bắc dãy Ural, Nga, gần núi Kholat Syakhl. Đèo được đặt theo tên trưởng nhóm Igor Dyatlov sau sự kiện năm 1959.
Ai là người sống sót trong nhóm Dyatlov?
Yuri Yudin là thành viên duy nhất sống sót vì bị ốm và quay về sớm trước khi nhóm lên núi. Ông mất năm 2013.
