Một hành lang trở nên đáng sợ không phải vì có gì trong đó, mà vì cộng dồn nhiều chi tiết nhỏ: đèn huỳnh quang trắng xanh hơi nhấp nháy và kêu ù, trần thấp, tường trơn không cửa sổ, thảm cũ hút hết tiếng động, dãy cửa giống hệt nhau và một điểm cuối không nhìn rõ. Mỗi chi tiết đánh vào một phản xạ khác nhau của cơ thể. Biết được từng chi tiết làm gì, ta hiểu vì sao có hành lang đi qua thấy bình thường, có hành lang chỉ đứng nhìn đã muốn quay lại.
Đèn huỳnh quang: ánh sáng "đúng đủ" mà vẫn khó chịu
Nhấp nháy mắt không thấy rõ
Bóng đèn tuýp kiểu cũ dùng chấn lưu sắt từ chạy theo dòng điện xoay chiều. Ở Việt Nam, điện lưới có tần số 50 Hz, nên ánh sáng tắt sáng khoảng 100 lần mỗi giây. Phần lớn người không nhận ra bằng mắt, nhưng hệ thần kinh vẫn có thể ghi nhận. Một nghiên cứu của Arnold Wilkins và cộng sự ở Anh cuối thập niên 1980 ghi nhận nhân viên văn phòng than đau đầu, mỏi mắt ít hơn hẳn sau khi đèn được chuyển sang chấn lưu điện tử tần số cao. Khi bóng sắp hỏng, nhấp nháy chậm lại và trở nên thấy được: chính kiểu đèn "chập chờn" mà phim kinh dị nào cũng dùng.
Tiếng ù
Chấn lưu sắt từ rung theo dòng điện, tạo ra tiếng ù trầm. Trong văn phòng đông người, tiếng này bị lấp đi. Trong hành lang vắng, nó thành âm thanh duy nhất, không lên không xuống, không bao giờ dừng. Đây là lý do câu chuyện Backrooms nhắc đi nhắc lại tiếng đèn ù ù.
Màu ánh sáng và bóng đổ
Đèn tuýp thường cho ánh sáng trắng lạnh, làm da người trông tái, đồ vật mất màu ấm. Đèn đặt thành hàng dọc trần tạo ra ánh sáng đều nhưng phẳng, ít bóng đổ rõ nét. Ánh sáng phẳng làm khó ước lượng chiều sâu, hành lang trông dài hơn thật. Và chỉ cần một bóng hỏng ở giữa dãy, đoạn tối ấy sẽ hút hết sự chú ý.
Trần thấp, tường kín: cơ thể thấy bị ép
Trần nhà ảnh hưởng tới cảm giác của ta nhiều hơn ta tưởng. Năm 2007, hai nhà nghiên cứu Joan Meyers-Levy và Rui (Juliet) Zhu công bố kết quả cho thấy người ở trong phòng trần cao có xu hướng nghĩ thoáng, liên tưởng rộng hơn, còn trần thấp khiến người ta tập trung vào chi tiết, gò bó hơn. Họ gọi đó là "hiệu ứng nhà thờ lớn". Hành lang trần thấp, hẹp ngang, không cửa sổ cộng dồn cảm giác ép ấy lại.
Không có cửa sổ nghĩa là không thấy trời, không biết giờ, không có lối thoát bằng mắt. Nhiều người thấy dễ thở hơn hẳn khi cuối hành lang có một ô cửa sổ, dù nhỏ: nó cho một điểm neo với thế giới bên ngoài.
Thảm cũ và tường trơn: âm thanh bị nuốt hoặc dội lại
Hai kiểu hành lang đáng sợ có hai kiểu âm thanh ngược nhau.
- Hành lang trải thảm (khách sạn, văn phòng cũ): thảm hút tiếng bước chân. Ta không nghe thấy chính mình, cũng không nghe được ai đang đến gần. Im lặng kiểu này làm tai căng ra để nghe.
- Hành lang gạch, bê tông (bệnh viện, tầng hầm, khu tập thể): mọi tiếng động dội lại. Tiếng bước chân của ta vọng về như có người đi sau. Tiếng một cánh cửa xa đóng sập nghe như ngay cạnh.
Thảm cũ còn thêm mùi: mùi ẩm, mùi bụi, mùi keo dán đã lâu năm. Mùi là giác quan gắn chặt nhất với ký ức, và mùi thảm cũ gợi những nơi không ai chăm sóc nữa.
Lặp lại và điểm biến mất
Một dãy cửa giống hệt nhau, cách đều nhau, kéo về một điểm xa. Hình ảnh này làm não khó chịu vì hai lý do. Thứ nhất, nó không cho điểm mốc: đi thêm mười bước, cảnh vẫn y như cũ, không biết mình đã đi được bao xa. Thứ hai, lặp lại hoàn hảo hiếm có trong tự nhiên; khi gặp, não để ý đến nó và chờ một chỗ "lệch" xuất hiện.
Điểm cuối hành lang cũng quan trọng. Một hành lang kết thúc bằng cửa sổ sáng khác hẳn hành lang kết thúc bằng góc rẽ tối, nơi ta không thấy gì phía sau. Nhà địa lý học Jay Appleton, trong cuốn The Experience of Landscape (1975), đưa ra thuyết "tầm nhìn và chỗ ẩn": con người thích nơi vừa nhìn được xa vừa có chỗ dựa lưng an toàn. Hành lang dài với góc khuất làm ngược cả hai: ta bị nhìn thấy từ xa, nhưng không thấy được thứ gì ở góc kia.
Bảng tổng hợp: chi tiết nào gây cảm giác gì
| Chi tiết | Cơ thể nhận ra gì | Cảm giác |
|---|---|---|
| Đèn huỳnh quang cũ | Nhấp nháy, tiếng ù, ánh sáng lạnh | Mệt, khó chịu, "có gì sai sai" |
| Một bóng đèn hỏng | Một vùng tối giữa vùng sáng | Mắt bị hút về chỗ tối, cảnh giác |
| Trần thấp, hẹp ngang | Không gian ép | Gò bó, muốn ra nhanh |
| Không cửa sổ | Không thấy trời, không biết giờ | Mất phương hướng, bị cắt khỏi bên ngoài |
| Thảm dày | Không nghe tiếng bước chân | Im lặng căng thẳng |
| Gạch, bê tông | Tiếng vọng | Như có ai đi sau |
| Dãy cửa giống nhau | Không có điểm mốc | Lạc, không biết đã đi bao xa |
| Góc rẽ cuối hành lang | Không nhìn thấy phía sau | Chờ đợi điều bất ngờ |
Vì sao điện ảnh mê hành lang
Hành lang là bố cục quay phim cực kỳ hiệu quả: các đường thẳng dẫn mắt người xem về một điểm, khán giả biết chắc sẽ có gì đó xuất hiện ở cuối. Stanley Kubrick trong The Shining (1980) cho máy quay chạy sát sàn theo cậu bé qua những hành lang trải thảm hoa văn của khách sạn Overlook. Loạt phim Severance (2022) thì làm ngược: hành lang trắng tinh, sạch sẽ, sáng choang, mà vẫn đáng sợ vì không bao giờ hết. Bài riêng về hai tác phẩm này nằm ở chuyên mục màn ảnh.
Hành lang không đáng sợ được thiết kế thế nào
Kiến trúc sư bệnh viện, trường học, nhà ga thường dùng chính các nguyên tắc trên theo chiều ngược lại:
- Đưa ánh sáng tự nhiên vào, có cửa sổ hoặc giếng trời giữa hành lang.
- Dùng đèn LED hoặc chấn lưu điện tử, không nhấp nháy, không ù.
- Sơn mỗi tầng, mỗi khu một màu, đặt điểm mốc (cây xanh, tranh, ghế ngồi) để người ta biết mình ở đâu.
- Bẻ hành lang dài thành từng đoạn ngắn có chỗ mở rộng.
- Kết hợp vật liệu: một phần hút âm, một phần phản xạ, để tiếng động vừa đủ.
Gặp chuyện này thì làm gì
- Đèn hành lang nhà mình nhấp nháy, kêu ù: thường là bóng hoặc chấn lưu sắp hỏng. Báo ban quản lý toà nhà hoặc thợ điện thay; đổi sang bóng LED là hết cả nhấp nháy lẫn tiếng ù. Không tự tháo máng đèn khi chưa ngắt điện.
- Phải đi qua hành lang vắng ban đêm: bật hết đèn có thể bật, đi chính giữa, nhìn về phía điểm sáng cuối hành lang thay vì soi vào từng góc.
- Thấy khó chịu kéo dài khi làm việc dưới đèn tuýp: đau đầu, mỏi mắt, có thể do nhấp nháy. Thử ngồi gần cửa sổ, đổi bóng LED. Nếu đau đầu thường xuyên, nên đi khám.
- Muốn tự kiểm chứng: đi qua cùng một hành lang lúc ban ngày đông người và lúc tối vắng, ghi lại chi tiết nào khiến mình thấy khác. Thường đó là âm thanh và ánh sáng, không phải hình dáng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đèn huỳnh quang làm không gian trông đáng sợ?
Đèn huỳnh quang kiểu cũ nhấp nháy theo dòng điện (khoảng 100 lần mỗi giây với điện 50 Hz), kêu ù và cho ánh sáng trắng lạnh, phẳng. Khi bóng sắp hỏng, nhấp nháy chậm lại và thấy được. Tổng hợp lại tạo cảm giác mệt mỏi và "sai sai".
Đèn tuýp kêu ù ù là bị gì?
Tiếng ù thường do chấn lưu sắt từ rung theo dòng điện, càng cũ càng to. Nó không nguy hiểm ngay nhưng là dấu hiệu nên thay; đổi sang đèn LED sẽ hết. Việc tháo lắp máng đèn nên để thợ điện làm hoặc ngắt điện trước.
Vì sao hành lang dài không có cửa sổ gây khó chịu?
Không có cửa sổ thì không thấy trời, không biết giờ, không có lối nhìn ra ngoài. Cộng với dãy cửa giống nhau, người đi mất điểm mốc và cảm thấy bị cắt khỏi thế giới bên ngoài.
Trần nhà thấp có ảnh hưởng tâm lý không?
Có. Nghiên cứu năm 2007 của Meyers-Levy và Zhu gợi ý trần cao giúp người ta nghĩ thoáng hơn, trần thấp làm người ta tập trung và gò bó hơn. Hành lang trần thấp, hẹp làm cảm giác ép tăng lên.
Vì sao phim kinh dị hay quay cảnh hành lang?
Hành lang có các đường thẳng dẫn mắt người xem về một điểm, khiến khán giả chờ đợi điều gì đó xuất hiện ở cuối. Kết hợp đèn chập chờn và tiếng vọng, đạo diễn tạo được căng thẳng mà không cần cho thấy gì.
