Mary Celeste là chiếc thuyền buồm buôn của Mỹ được tìm thấy trôi trên Đại Tây Dương tháng 12/1872, còn nguyên vẹn, đủ lương thực, hàng hoá gần như còn đủ, nhưng không một ai trên tàu. Mười người — thuyền trưởng, vợ, con gái nhỏ và bảy thuỷ thủ — đã rời tàu bằng chiếc xuồng cứu sinh và không bao giờ được tìm thấy. Giả thuyết được nhiều người chấp nhận nhất là họ bỏ tàu vội vì tưởng tàu sắp chìm hoặc sắp nổ, nhưng chính xác chuyện gì xảy ra thì đến nay không ai biết chắc.
Con tàu và chuyến đi cuối cùng
Mary Celeste là một chiếc brigantine (thuyền buồm hai cột) đóng năm 1861 ở Nova Scotia, Canada, ban đầu mang tên Amazon. Sau nhiều lần đổi chủ và sửa chữa, nó mang tên mới và treo cờ Mỹ.
Đầu tháng 11/1872, tàu rời New York đi Genoa (Ý), chở khoảng 1.700 thùng cồn công nghiệp (đa số tài liệu ghi 1.701 thùng). Thuyền trưởng Benjamin Briggs là người dày dạn, được tiếng là cẩn thận và không uống rượu. Đi cùng ông có vợ là Sarah và con gái hai tuổi Sophia, cùng bảy thuỷ thủ. Đứa con trai lớn của họ ở lại Mỹ đi học.
Cuộc gặp giữa biển
Ngày 4/12/1872 (một số nguồn ghi ngày 5), thuỷ thủ tàu Dei Gratia — một tàu buôn Canada đi cùng tuyến — nhìn thấy một con tàu lạ chạy chệch hướng, buồm căng không đều, ở vùng biển giữa quần đảo Açores và bờ biển Bồ Đào Nha. Gọi không ai trả lời. Ba người chèo xuồng sang xem.
Những gì họ thấy, theo lời khai tại phiên điều trần sau đó:
- Trên tàu không có ai. Chiếc xuồng cứu sinh duy nhất không còn.
- Một số buồm còn căng, vài cánh buồm rách, một phần đã được thu lại.
- Trong khoang có khá nhiều nước nhưng tàu vẫn nổi tốt, đi biển được.
- Lương thực, nước ngọt đủ dùng nhiều tháng. Đồ cá nhân, quần áo của thuỷ thủ còn nguyên.
- Sổ hải trình còn, mục ghi cuối là ngày 25/11, lúc tàu ở gần đảo Santa Maria thuộc Açores.
- Thiếu dụng cụ đo đạc hàng hải và giấy tờ tàu — dấu hiệu thuyền trưởng mang theo khi rời đi.
- Một trong các máy bơm nước bị tháo ra; một thanh đo nước trong khoang nằm trên boong.
Thuỷ thủ Dei Gratia chia người lái Mary Celeste về Gibraltar để đòi tiền cứu hộ.
Phiên điều trần ở Gibraltar
Viên chức phụ trách điều tra ở Gibraltar nghi ngờ có điều mờ ám: liệu thuỷ thủ nổi loạn giết người, hay tàu Dei Gratia dàn dựng để ăn tiền cứu hộ? Ông cho kiểm tra những vệt nghi là máu và vết chém trên mạn tàu. Kết luận: không có bằng chứng bạo lực. Thuỷ thủ Dei Gratia được nhận tiền cứu hộ, nhưng chỉ một phần nhỏ giá trị tàu và hàng — mức thấp cho thấy toà vẫn còn chút ngờ vực.
Từ vụ việc thành huyền thoại
Năm 1884, một nhà văn trẻ chưa nổi tiếng tên Arthur Conan Doyle — sau này là tác giả Sherlock Holmes — đăng truyện ngắn hư cấu "J. Habakuk Jephson's Statement", lấy cảm hứng từ vụ việc và đổi tên tàu thành "Marie Celeste". Truyện thêm nhiều chi tiết bịa: bữa ăn còn nóng trên bàn, tách trà chưa uống. Nhiều người đọc tưởng đó là sự thật, và những chi tiết ấy bám theo câu chuyện tới tận ngày nay.
Đây là bài học quan trọng khi đọc về Mary Celeste: hãy phân biệt lời khai tại phiên điều trần năm 1873 với những gì được thêm vào từ truyện, báo chí và phim sau này.
Các giả thuyết: mạnh, yếu và bị loại
| Giả thuyết | Ý chính | Đánh giá |
|---|---|---|
| Hơi cồn và sợ nổ | Một số thùng cồn rò (khi dỡ hàng ở Genoa có 9 thùng rỗng), hơi cồn bốc lên, thuyền trưởng sợ cháy nổ, ra lệnh xuống xuồng chờ cạnh tàu, rồi dây nối đứt | Một trong những giả thuyết mạnh nhất; khớp với việc mang theo dụng cụ, giấy tờ |
| Tưởng tàu đang chìm | Máy bơm hỏng, đo thấy nhiều nước trong khoang, nghĩ tàu sắp chìm nên bỏ tàu vội | Mạnh; khớp với máy bơm bị tháo và thanh đo nước trên boong |
| Thời tiết xấu, vòi rồng | Một cơn lốc, vòi rồng làm nước tràn vào, khiến tưởng tàu chìm | Có thể, nhưng không có ghi nhận thời tiết cụ thể |
| Thuỷ thủ nổi loạn, cướp biển | Giết người rồi bỏ trốn | Yếu: không thấy dấu hiệu bạo lực, hàng hoá và đồ có giá còn nguyên |
| Dei Gratia dàn dựng | Hai thuyền trưởng thông đồng ăn tiền cứu hộ | Yếu: không có bằng chứng, toà đã xem xét |
| Quái vật biển, tam giác Bermuda, siêu nhiên | — | Bị loại; tàu cũng không hề ở gần vùng Bermuda |
Năm 2006, nhà hoá học Andrea Sella (University College London) làm một thí nghiệm mô phỏng cho một phim tài liệu: đốt hơi cồn trong một khoang kín làm bằng giấy. Ngọn lửa bùng lên dữ dội nhưng là loại lửa "lạnh", lướt qua rất nhanh, không làm cháy giấy. Thí nghiệm cho thấy một vụ bùng hơi cồn có thể đủ đáng sợ để khiến cả tàu bỏ chạy mà không để lại vết cháy — nhưng nó chỉ chứng minh là có thể, không chứng minh đã xảy ra.
Một số nhà nghiên cứu khác lần lại hải trình và cho rằng đồng hồ hàng hải sai lệch khiến thuyền trưởng tính sai vị trí, cộng với máy bơm hỏng, khiến ông quyết định bỏ tàu để chèo vào đảo Santa Maria mà ông nghĩ ở gần. Đây cũng là giả thuyết, chưa phải kết luận.
Đã giải, chưa giải tới đâu
- Đã chắc: mười người rời tàu bằng xuồng cứu sinh, mang theo dụng cụ và giấy tờ. Không thấy dấu hiệu bạo lực. Con tàu vẫn đi biển được.
- Giả thuyết mạnh nhất: một quyết định bỏ tàu vội vàng vì tưởng nguy hiểm (nước trong khoang hoặc hơi cồn), sau đó xuồng bị tách khỏi tàu.
- Chưa ai biết: chính xác điều gì khiến một thuyền trưởng kinh nghiệm rời bỏ con tàu còn tốt, và mười người đã mất ở đâu.
Số phận con tàu
Mary Celeste còn đi biển hơn mười năm, với tiếng là tàu xui xẻo. Năm 1885, thuyền trưởng cuối cùng cố ý cho tàu mắc cạn ở vùng biển Haiti để lừa tiền bảo hiểm; mưu đồ bị phát hiện. Con tàu "ma" kết thúc đời mình trong một vụ lừa đảo rất đời thường.
Xem/đọc tiếp
- Đọc truyện của Conan Doyle "J. Habakuk Jephson's Statement" như một tác phẩm hư cấu, rồi so với lời khai thật để thấy huyền thoại được dựng lên thế nào.
- Tìm sách khảo cứu về Mary Celeste dựa trên hồ sơ phiên điều trần Gibraltar; ưu tiên sách có trích nguồn tư liệu.
- Đọc bài về hải đăng Flannan và tam giác Bermuda cùng mục để thấy những "bí ẩn biển" khác được dựng và giải ra sao.
- Đọc tin "tàu ma" hiện đại với con mắt tỉnh: tàu trôi không người thường là tàu bị bỏ lại sau sự cố, tàu cá hỏng máy, hay tàu chờ phá dỡ bị đứt dây kéo.
Câu hỏi thường gặp
Chuyện gì đã xảy ra với tàu Mary Celeste?
Tháng 12/1872, tàu Mary Celeste được tìm thấy trôi trên Đại Tây Dương, còn đi biển được nhưng không có ai. Mười người trên tàu đã rời đi bằng xuồng cứu sinh và mất tích. Giả thuyết mạnh nhất là họ bỏ tàu vội vì tưởng tàu sắp chìm hoặc sợ hơi cồn trong hàng gây nổ.
Trên tàu Mary Celeste có bao nhiêu người?
Có mười người: thuyền trưởng Benjamin Briggs, vợ ông là Sarah, con gái hai tuổi Sophia và bảy thuỷ thủ. Không ai trong số họ được tìm thấy.
Bữa ăn còn nóng trên tàu Mary Celeste có thật không?
Không. Chi tiết bữa ăn còn nóng, tách trà chưa uống đến từ truyện hư cấu năm 1884 của Arthur Conan Doyle và báo chí sau này, không có trong lời khai tại phiên điều trần năm 1873.
Tàu Mary Celeste có liên quan tới tam giác Bermuda không?
Không. Tàu được tìm thấy ở vùng biển giữa quần đảo Açores và Bồ Đào Nha, cách xa vùng tam giác Bermuda. Việc gắn hai chuyện với nhau là do sách báo giật gân về sau.
Tàu Mary Celeste chở hàng gì?
Tàu chở khoảng 1.700 thùng cồn công nghiệp từ New York đi Genoa. Khi dỡ hàng, có 9 thùng rỗng, chi tiết dẫn tới giả thuyết hơi cồn rò rỉ khiến thuyền trưởng sợ cháy nổ.
