Dead mall (trung tâm thương mại chết) là trung tâm mua sắm đã mất gần hết khách và cửa hàng nhưng toà nhà vẫn còn đứng: hành lang sáng đèn mà kéo cửa cuốn, đài phun nước cạn, thang cuốn đứng im. Người ta đi chụp và quay những nơi này vì chúng gói trọn ba thứ cùng lúc: nỗi hoài niệm về một thời mua sắm đông vui, vẻ đẹp kỳ lạ của kiến trúc bị bỏ quên, và cảm giác liminal của một nơi rộng lớn chẳng còn ai. Hiện tượng này bắt đầu ở Mỹ, nhưng hình ảnh của nó lan ra khắp nơi.
Trung tâm thương mại kiểu Mỹ ra đời và lụi tàn thế nào
Năm 1956, trung tâm thương mại Southdale ở Edina, bang Minnesota mở cửa, được coi là trung tâm mua sắm khép kín, có điều hoà đầu tiên ở Mỹ. Kiến trúc sư Victor Gruen thiết kế nó như một "quảng trường thị trấn" có mái che: giếng trời, cây xanh, đài phun nước, hai tầng cửa hàng nhìn xuống sân giữa. Mô hình này lan khắp nước Mỹ trong mấy thập niên sau, trở thành nơi thanh thiếu niên tụ tập cuối tuần.
Từ khoảng cuối thập niên 1990, nhiều trung tâm bắt đầu vắng. Nguyên nhân được nhắc đến nhiều: dân chuyển đi nơi khác, các trung tâm mới lớn hơn mọc lên gần đó, mua sắm trực tuyến tăng mạnh, và hiệu ứng dây chuyền khi một cửa hàng lớn làm "mỏ neo" rút đi thì các cửa hàng nhỏ quanh nó cũng mất khách. Khủng hoảng tài chính 2008 và đại dịch năm 2020 đẩy nhanh quá trình này.
Một ví dụ: Rolling Acres
Rolling Acres Mall ở Akron, bang Ohio mở năm 1975. Đến giữa thập niên 2000, các cửa hàng lớn lần lượt rời đi; trung tâm đóng cửa năm 2008. Trong gần mười năm bỏ hoang, nó thành địa điểm nổi tiếng với giới chụp ảnh nơi bỏ hoang: mái giếng trời vỡ, cây mọc trong sân giữa, nước đọng thành hồ trên sàn. Toà nhà bị phá dần từ năm 2016, và khu đất sau đó được dùng làm kho hàng của một công ty thương mại điện tử. Một nơi bán hàng trực tiếp bị thay bằng nơi phục vụ bán hàng trực tuyến: câu chuyện ấy gói gọn cả hiện tượng.
Vì sao người ta đi chụp dead mall
Hoài niệm không phải của riêng ai
Nhiều người lớn lên cùng các trung tâm thương mại: ăn kem ở khu ẩm thực, đi rạp phim, ngồi cạnh đài phun nước. Khi thấy nơi ấy trống rỗng, họ thấy như tuổi thơ mình bị đóng cửa. Người trẻ hơn, chưa từng thấy thời đông vui, lại bị hấp dẫn bởi một quá khứ họ chỉ biết qua ảnh. Nỗi hoài niệm "về một thời mình chưa sống" này rất phổ biến trên mạng.
Liminal space đúng nghĩa
Trung tâm thương mại vốn là nơi để đi qua: từ cửa hàng này sang cửa hàng khác. Khi vắng, nó thành liminal space cỡ lớn. Hành lang dài, dãy cửa cuốn giống nhau, nhạc nền vẫn phát nhỏ nhỏ qua loa trần cho không ai nghe. Chi tiết nhạc nền này được rất nhiều người quay lại và nhắc đến như thứ rợn nhất.
Một kiểu tư liệu
Từ giữa thập niên 2010, các kênh video như loạt "Dead Mall Series" của Dan Bell đi quay từng trung tâm sắp chết, kể lịch sử của nó, phỏng vấn người bán hàng cuối cùng. Những video này vừa giải trí vừa là tư liệu: nhiều nơi sau đó bị phá, và đoạn quay ấy là bản ghi cuối cùng.
Âm nhạc và thẩm mỹ
Một nhánh nhạc điện tử trên mạng, thường gọi là "mallsoft", lấy nhạc nền trung tâm thương mại thập niên 1980–1990, làm chậm lại, thêm tiếng vang như phát trong sảnh rộng. Kết quả nghe như ký ức mơ hồ về một buổi chiều đi mua sắm. Cùng thẩm mỹ ấy là ảnh màu nhạt, cây cảnh nhựa, gạch lát hoa văn, ánh sáng giếng trời.
Từ "đông vui" đến "chết": các giai đoạn thường thấy
| Giai đoạn | Dấu hiệu |
|---|---|
| Thịnh | Kín mặt bằng, khu ẩm thực đông, bãi xe chật cuối tuần |
| Chững | Vài mặt bằng trống, cửa hàng lớn đổi thành cửa hàng giảm giá |
| Mất mỏ neo | Một hai cửa hàng lớn rút đi, lượng khách giảm hẳn |
| Hấp hối | Dãy cửa cuốn dài, đèn tắt bớt, thang cuốn ngưng, nhạc nền vẫn chạy |
| Đóng cửa | Toà nhà khoá, chờ bán, chuyển đổi công năng hoặc phá |
| Sau đó | Thành kho, văn phòng, trường học, nhà ở, hoặc bỏ hoang |
Ở Việt Nam thì sao
Việt Nam không có làn sóng dead mall như Mỹ, vì mô hình trung tâm thương mại lớn đến muộn hơn và các đô thị vẫn còn đông dân. Nhưng hình ảnh tương tự không hiếm: những toà nhà thương mại xây xong vài năm mà vắng khách, tầng trên kéo cửa cuốn gần hết, khu vui chơi đóng cửa, chỉ còn tầng trệt có siêu thị hoặc quán cà phê. Chợ truyền thống được xây lại thành nhiều tầng, nhưng tiểu thương không lên tầng trên, để lại những dãy sạp trống dưới ánh đèn tuýp. Ai từng đi lên tầng ba của một khu chợ như vậy đều biết cảm giác dead mall dù chưa nghe chữ này.
Lý do thường thấy: vị trí không thuận, khó đỗ xe máy, thói quen mua sắm thay đổi, thương mại điện tử phát triển nhanh.
Đừng nhầm "chụp ảnh" với "đột nhập"
Trào lưu khám phá nơi bỏ hoang (thường gọi là urbex) có mặt tối. Trung tâm thương mại đã đóng cửa vẫn là tài sản có chủ. Vào khi chưa được phép có thể bị coi là xâm nhập trái phép. Ngoài ra, toà nhà bỏ hoang lâu năm có những nguy hiểm thật: trần và sàn mục, kính vỡ, dây điện hở, nước đọng, vật liệu cũ có thể chứa chất độc hại như amiăng, và không ai biết mình đang ở đó nếu có chuyện.
Những người làm loạt video dead mall nổi tiếng phần lớn quay ở trung tâm còn mở cửa, dù vắng, và quay trong giờ hoạt động.
Gặp chuyện này thì làm gì
- Muốn chụp một trung tâm vắng khách: đi trong giờ mở cửa, chụp khu vực công cộng, hỏi bảo vệ nếu định dùng chân máy hay quay lâu.
- Thấy một toà nhà đã đóng hẳn: chụp từ bên ngoài. Không trèo rào, không chui qua cửa hỏng.
- Muốn ghi lại ký ức: nếu nơi gắn với tuổi thơ mình sắp đóng cửa, đi một lần, chụp lại những góc quen, hỏi chuyện người bán lâu năm. Đó là thứ không ai khác ghi giúp.
- Đọc thêm: bài về kenopsia và liminal space trong cùng chuyên mục giải thích vì sao nơi vắng người làm ta bồn chồn.
Câu hỏi thường gặp
Dead mall là gì?
Dead mall là trung tâm thương mại đã mất gần hết khách và cửa hàng, có nơi vẫn mở cửa nhưng vắng tanh, có nơi đã đóng hẳn. Hiện tượng này phổ biến ở Mỹ từ cuối thập niên 1990 và được giới chụp ảnh, quay video ghi lại nhiều.
Vì sao các trung tâm thương mại ở Mỹ chết dần?
Nguyên nhân thường nhắc: dân chuyển đi, trung tâm mới mọc lên cạnh tranh, mua sắm trực tuyến tăng, và khi một cửa hàng lớn làm mỏ neo rút đi thì các cửa hàng nhỏ cũng mất khách theo. Khủng hoảng 2008 và đại dịch 2020 đẩy nhanh quá trình.
Trung tâm thương mại khép kín đầu tiên ở Mỹ là ở đâu?
Southdale Center ở Edina, bang Minnesota, mở năm 1956 do Victor Gruen thiết kế, thường được coi là trung tâm mua sắm khép kín có điều hoà đầu tiên của Mỹ. Nó vẫn còn hoạt động.
Vì sao người ta thích xem video dead mall?
Video dead mall gợi hoài niệm về một thời mua sắm đông vui, mang cảm giác liminal của nơi rộng lớn không người, và là tư liệu về những toà nhà sắp bị phá. Chi tiết nhạc nền vẫn phát cho hành lang trống thường được nhắc là đáng nhớ nhất.
Vào trung tâm thương mại bỏ hoang để chụp ảnh có sao không?
Toà nhà đóng cửa vẫn có chủ, vào khi chưa được phép có thể bị coi là xâm nhập trái phép. Nơi bỏ hoang còn có nguy cơ sập trần, kính vỡ, dây điện hở và vật liệu độc hại, nên chỉ nên chụp từ bên ngoài hoặc xin phép.
