Jamais vu (tiếng Pháp, nghĩa là "chưa từng thấy") là khi một thứ rất quen bỗng trở nên xa lạ: một chữ viết hằng ngày trông như sai chính tả, gương mặt người thân thoáng lạ, con đường về nhà như lần đầu đi qua. Cảm giác thường chỉ kéo dài vài giây và gặp ở người khoẻ mạnh. Các nhà nghiên cứu cho rằng đây là cách não "giật mình" khi một việc đã trở nên quá tự động, buộc ta dừng lại kiểm tra.
Jamais vu khác déjà vu ở chỗ nào
Déjà vu là thấy lạ mà tưởng quen; jamais vu thì ngược lại, thấy quen mà tưởng lạ. Cái thứ hai ít được nhắc tới hơn, có lẽ vì nó khó tả: ta biết chắc mình biết chữ "nhà", nhưng nhìn mãi lại thấy nó như một hình vẽ ngẫu nhiên, như thể ai đó vừa đổi tiếng Việt lúc ta không để ý.
Những tình huống hay gặp:
- Viết đi viết lại một chữ (chép phạt hồi nhỏ, ký tên nhiều lần) rồi bỗng không chắc chữ đó viết thế có đúng không.
- Nhìn gương lâu, gương mặt mình như của người khác.
- Đang chơi một bản nhạc thuộc lòng thì ngón tay khựng lại, như quên mất nốt tiếp theo.
- Đứng trước cổng nhà quen, có một khoảnh khắc thấy nó như cổng nhà ai.
- Đọc lại một câu mình vừa viết mà như không hiểu nó nói gì.
Thí nghiệm chép chữ "door" và giải Ig Nobel
Jamais vu khó nghiên cứu vì nó đến bất chợt. Nhà tâm lý học Chris Moulin (Pháp) và Akira O'Connor (Scotland) tìm cách "gây" ra nó trong phòng thí nghiệm bằng một việc rất đơn giản: bảo người tham gia viết đi viết lại một từ quen thật nhanh, và cho phép họ dừng bất cứ lúc nào, kể cả khi thấy "là lạ".
Với từ tiếng Anh "door" (cánh cửa), khoảng 70% người tham gia dừng ít nhất một lần vì những cảm giác giống jamais vu: thấy từ nhìn kỳ cục, mất nghĩa, hoặc nghi không biết có phải từ thật không. Ở một thí nghiệm khác dùng từ "the" — từ phổ biến bậc nhất tiếng Anh — khoảng 55% người dừng lại, trung bình sau chừng 27 lần viết. Kết quả được công bố trên tạp chí Memory năm 2021. Hai năm sau, năm 2023, nhóm nhận giải Ig Nobel hạng mục văn học — giải "nghiên cứu khiến người ta bật cười rồi suy nghĩ".
Điều thú vị là người tham gia hiếm khi dừng vì mỏi tay hay chán. Họ dừng vì chữ trở nên "sai sai". Một người mô tả rằng càng nhìn càng thấy chữ không có nghĩa gì cả.
Vì sao não lại làm vậy
Tín hiệu "khoan đã"
Moulin và O'Connor đề xuất rằng jamais vu là một tín hiệu cho biết một hành động đã chạy tự động quá lâu. Khi ta lặp một việc liên tục, não chuyển sang chế độ "lái tự động" để tiết kiệm sức. Nếu cứ thế mãi, ta có thể mắc kẹt trong vòng lặp hoặc làm sai mà không biết. Cảm giác lạ bất ngờ kéo ta ra khỏi chế độ đó, buộc ta nhìn lại cái mình đang làm.
Hiểu như vậy, jamais vu không phải là "não hỏng", mà là não đang kiểm tra lại chính nó. Nó giống một cái chuông nhỏ reo khi máy chạy quá trơn tru.
Liên quan đến bão hoà ngữ nghĩa
Với chữ viết, jamais vu chồng lấn với hiện tượng bão hoà ngữ nghĩa — lặp một từ đến mức nó mất nghĩa. Hai thứ khác nhau ở điểm nhấn: bão hoà ngữ nghĩa nói về nghĩa bị nhạt đi, jamais vu nói về cảm giác quen bị mất đi. Một từ có thể vẫn hiểu nghĩa mà trông lạ, hoặc ngược lại.
So sánh các cảm giác "lệch quen" hay bị nhầm
| Hiện tượng | Cảm giác chính | Thường kéo dài | Ở người khoẻ |
|---|---|---|---|
| Déjà vu | Lạ mà tưởng đã gặp | Vài giây | Rất phổ biến |
| Jamais vu | Quen mà thấy như mới gặp | Vài giây | Phổ biến, ít được kể |
| Bão hoà ngữ nghĩa | Một từ mất nghĩa sau khi lặp | Vài giây đến vài phút | Gần như ai cũng gây ra được |
| Cảm giác phi thực (derealization) | Cả thế giới xung quanh như giả, như phim | Có thể kéo dài nhiều giờ, nhiều ngày | Thoáng qua khi rất mệt, căng thẳng; kéo dài thì nên khám |
Khi jamais vu là dấu hiệu của bệnh
Trong y văn, jamais vu được ghi nhận như một kiểu "tiền triệu" (aura) ở một số người bị động kinh thuỳ thái dương: ngay trước cơn, họ thấy mọi thứ quen bỗng lạ hẳn. Nó cũng có thể đi kèm đau nửa đầu, hoặc xuất hiện khi mất ngủ nặng, căng thẳng kéo dài.
Điều này không có nghĩa ai gặp jamais vu cũng có bệnh. Khác biệt nằm ở tần suất và những thứ đi kèm. Một lần lạ chữ khi chép bài là chuyện bình thường. Thấy lạ nhiều lần mỗi tuần mà không có lý do, kèm triệu chứng khác, mới là chuyện đáng hỏi bác sĩ.
Khi nào nên đi khám
- Cảm giác quen thành lạ xuất hiện thường xuyên, không gắn với việc lặp lại hay mệt mỏi.
- Đi kèm một trong các dấu hiệu: ngửi thấy mùi lạ không có thật, cảm giác cồn cào dâng từ bụng lên, nhìn trân trân, mất ý thức ngắn, người bên cạnh gọi không thưa, sau đó không nhớ chuyện gì vừa xảy ra.
- Cảm giác "mọi thứ không thật" kéo dài nhiều giờ hoặc nhiều ngày, khiến mình sợ hãi, khó làm việc.
- Không nhận ra người thân quen trong nhiều lần, không chỉ một thoáng.
Những trường hợp này nên gặp bác sĩ thần kinh hoặc tâm thần để được đánh giá. Nếu có người chứng kiến, hãy nhờ họ kể lại cho bác sĩ, vì người trong cuộc thường không nhớ đầy đủ.
Sống chung với những giây "lạ quen"
Với phần lớn chúng ta, jamais vu chỉ là một nếp gấp nhỏ trong ngày. Nhưng nó có một bài học dễ thương: những thứ ta tưởng biết chắc, thật ra được giữ lại bằng thói quen nhiều hơn bằng sự chú ý. Khi thói quen trượt đi một nhịp, ta mới thấy cái chữ, cái cổng, cái gương mặt ấy kỳ diệu đến mức nào.
Nhiều nhà văn, nhạc sĩ dùng chính cảm giác này để làm mới cái quen: nhìn lại một đồ vật hằng ngày như thể lần đầu thấy. Người học ngoại ngữ cũng hay gặp: sau một buổi tập trung cao độ, ngay tiếng mẹ đẻ cũng nghe "lạ tai" vài phút.
Tự thử
- Chép chữ 60 giây: lấy giấy, viết chữ "cửa" thật nhanh và liên tục trong một phút, không nhìn đồng hồ. Thấy chữ trông "sai sai" thì dừng, ghi lại mình đã viết được bao nhiêu lần.
- Đổi chữ: làm lại với một chữ rất ngắn, như "và" hoặc "của". Chữ càng thường dùng, cảm giác lạ đến càng bất ngờ.
- So với người khác: rủ vài người cùng làm. Có người thấy lạ sau 20 lần, có người viết hết phút vẫn bình thường. Không ai "đúng" hơn ai.
- Ghi chú lại: lần tới gặp jamais vu tự nhiên, ghi mình đang làm gì, có mệt không. Sau vài lần sẽ thấy nó hay đến lúc nào.
Lưu ý: phép thử này chỉ cho thấy cảm giác có thể được gây ra; nó không đo được sức khoẻ hay trí nhớ của ai.
Câu hỏi thường gặp
Jamais vu là gì?
Jamais vu là cảm giác một thứ rất quen bỗng trở nên lạ, như chưa từng gặp. Thường gặp nhất là khi viết hay nhìn một chữ nhiều lần. Ở người khoẻ, cảm giác chỉ kéo dài vài giây.
Jamais vu có nguy hiểm không?
Thường là không. Nó chỉ đáng lưu ý khi xảy ra thường xuyên mà không có lý do, hoặc kèm mất ý thức ngắn, ngửi mùi lạ, không nhớ chuyện vừa xảy ra. Khi đó nên gặp bác sĩ thần kinh.
Vì sao viết một chữ nhiều lần lại thấy chữ sai?
Lặp lại khiến não chạy tự động và cảm giác quen bị "mòn" đi. Nghiên cứu của Chris Moulin và Akira O'Connor cho thấy khoảng 70% người viết từ "door" liên tục đã dừng lại vì thấy từ lạ.
Jamais vu và déjà vu khác nhau thế nào?
Déjà vu là lạ mà tưởng quen, jamais vu là quen mà tưởng lạ. Cả hai đều là cảm giác thoáng qua, thường gặp ở người khoẻ mạnh.
Nghiên cứu jamais vu đoạt giải gì?
Năm 2023, nhóm của Chris Moulin và Akira O'Connor nhận giải Ig Nobel hạng mục văn học cho nghiên cứu viết lặp một từ để gây jamais vu. Bài báo gốc đăng trên tạp chí Memory năm 2021.