Nhìn hay đọc to một chữ quá lâu mà thấy chữ đó mất nghĩa, chỉ còn là một chuỗi âm hay nét vẽ vô nghĩa, là hiện tượng có tên hẳn hoi: bão hoà ngữ nghĩa (semantic satiation). Thuật ngữ do nhà tâm lý học Leon Jakobovits James đặt trong luận án năm 1962. Cách giải thích phổ biến là phần não gắn từ với nghĩa bị "mỏi" tạm thời khi bị kích hoạt liên tục, và chỉ cần nghỉ vài giây là nghĩa quay về.
Nó trông như thế nào
Hãy thử nói to chữ "bàn" liên tục, không ngắt. Sau chừng hai ba chục lần, nhiều người thấy tiếng "bàn" chỉ còn là một âm trầm trầm, không còn gợi ra cái mặt bàn gỗ nào nữa. Với chữ viết cũng vậy: nhìn chữ "nhà" đủ lâu, các nét bỗng rời rạc, dấu huyền như bị đặt nhầm chỗ.
Hiện tượng gặp ở mọi ngôn ngữ. Ở Nhật, người ta hay gọi phiên bản thị giác của nó là "Gestalt sụp đổ" (mượn chữ Đức Gestaltzerfall), dùng để tả cảm giác nhìn một chữ Hán lâu thì thấy nó tan thành những nét không liên quan. Người học chữ Hán, chữ Nôm cũng hay gặp khi luyện viết một chữ quá nhiều lần.
Ai đặt tên, ai nghiên cứu trước
Từ năm 1907, hai nhà tâm lý học Mỹ Elizabeth Severance và Margaret Floy Washburn đã làm thí nghiệm cho người tham gia nhìn chằm chằm vào một từ và ghi lại khi nào từ đó "mất sức gợi". Đây được coi là một trong những nghiên cứu sớm nhất, dù phương pháp thời ấy còn thô.
Đến năm 1962, Leon Jakobovits James, khi làm luận án tiến sĩ tại Đại học McGill (Canada), đặt ra cái tên "semantic satiation". Ông đo bằng cách cho người tham gia lặp một từ rồi đánh giá nghĩa của nó trên các thang đo (tốt – xấu, mạnh – yếu…). Sau khi lặp, đánh giá trở nên nhạt, dồn về giữa thang, như thể từ đó bớt mang nghĩa.
Vì sao nghĩa "biến mất"
Lời giải "mỏi thần kinh"
Khi ta nghe hay đọc một từ, não không chỉ nhận âm hay hình, mà còn kích hoạt cả mạng lưới ý nghĩa đi kèm: hình ảnh, cảm xúc, những từ liên quan. Lặp lại liên tục khiến đường nối giữa hình thức của từ và nghĩa của nó bị kích hoạt dồn dập. Giống như cơ bắp, các tế bào thần kinh khi bị kích thích liên tục sẽ phản ứng yếu dần. Kết quả: âm thanh vẫn đến tai, nhưng nghĩa phản hồi lại yếu đi.
Lời giải "mất liên tưởng"
Một hướng giải thích khác nhấn vào chỗ nghĩa của từ thật ra là cả chùm liên tưởng. "Bàn" gợi ra ăn cơm, học bài, gỗ, bốn chân… Khi lặp đi lặp lại, những liên tưởng này không được làm mới, chùm dần thưa đi, còn trơ lại âm thanh. Hai cách giải thích không loại trừ nhau, và các nhà nghiên cứu vẫn đang tranh luận phần nào nặng hơn.
Điều đã khá chắc
- Hiện tượng tạm thời: nghỉ vài giây đến vài phút là nghĩa trở lại.
- Nó xảy ra với cả từ nói lẫn từ viết, cả từ có cảm xúc mạnh lẫn từ trung tính.
- Nó không làm hại trí nhớ hay khả năng ngôn ngữ về lâu dài.
Bão hoà ngữ nghĩa và những hiện tượng "anh em"
| Hiện tượng | Cái gì bị thay đổi | Ví dụ |
|---|---|---|
| Bão hoà ngữ nghĩa | Nghĩa của từ nhạt đi | Nói "bàn" 30 lần, chữ "bàn" như vô nghĩa |
| Jamais vu | Cảm giác quen thuộc mất đi | Chữ quen trông như viết sai chính tả |
| Biến đổi lời khi nghe lặp (verbal transformation) | Tai "nghe ra" từ khác | Nghe vòng lặp một tiếng mãi, bỗng nghe thành tiếng khác |
| Thích nghi giác quan | Cảm nhận một kích thích yếu dần | Ngồi lâu trong phòng không còn ngửi thấy mùi |
Hiện tượng thứ ba từng được nhà tâm lý học Richard Warren mô tả từ cuối thập niên 1950: cho người nghe một từ phát lặp liên tục trên băng, sau một lúc họ bắt đầu "nghe" ra những từ khác, dù băng không đổi. Tiếng Việt với nhiều âm tiết ngắn rất dễ gây ra điều này — cứ lặp "ba ba ba" mãi là lúc nào đó nghe thành "bà" hay "pa".
Có ích gì không
Làm dịu những từ gây đau
Ngay từ thời của mình, Jakobovits James đã gợi ý rằng nếu lặp làm nghĩa nhạt đi, thì có thể dùng nó để làm dịu những từ mang cảm xúc nặng nề. Ý tưởng này về sau xuất hiện trong một số kỹ thuật tâm lý: lặp to một từ khiến mình sợ hay xấu hổ cho đến khi nó chỉ còn là âm thanh, để thấy rằng chữ không có sức mạnh tự thân. Đây là một kỹ thuật cần người có chuyên môn hướng dẫn khi dùng cho vấn đề thật; tự làm cho vui thì vô hại.
Cảnh báo cho việc học thuộc
Chép một từ trăm lần hay đọc vẹt liền một mạch có thể gây hiệu ứng ngược: đến lần thứ năm mươi, ta không còn "nghĩ" về từ đó nữa, tay viết mà đầu trống. Học ngoại ngữ hiệu quả hơn khi xen kẽ: viết vài lần, đặt vào câu, nghỉ, rồi quay lại sau. Đây cũng là lời khuyên chung của nhiều nghiên cứu về học tập: ôn giãn cách tốt hơn dồn một lúc.
Khẩu hiệu nghe mãi thì nhạt
Một câu khẩu hiệu, một lời quảng cáo nghe mãi trên loa có thể rơi vào tình trạng tương tự ở quy mô lớn hơn: tai nghe nhưng nghĩa không còn chạm tới ai. Người viết nội dung vì thế hay đổi cách nói, thay vì lặp nguyên văn.
Khi nào nên đi khám
Bão hoà ngữ nghĩa do lặp lại là chuyện bình thường, không cần khám. Nên gặp bác sĩ khi:
- Mất nghĩa của từ xảy ra mà không hề lặp lại, ví dụ đang nói chuyện bình thường bỗng không hiểu những từ rất quen.
- Đột ngột nói ngọng, nói lắp bắp, nói sai từ, khó tìm từ, kèm méo miệng, yếu tay chân một bên — đây có thể là dấu hiệu đột quỵ, cần gọi cấp cứu 115 ngay, không chờ.
- Khó hiểu chữ, quên từ ngày càng nhiều trong nhiều tuần, nhiều tháng.
Tự thử
- Lặp to 30 giây: chọn một từ hai âm tiết quen như "con mèo". Nói to, liên tục, không ngắt, trong 30 giây. Để ý lúc nào nó bắt đầu chỉ còn là âm thanh.
- Nhìn chữ: viết chữ "người" thật to lên giấy, nhìn chằm chằm một phút. Để ý xem dấu huyền và chữ "ư" có trông lạ không.
- Đo thời gian hồi: sau khi thấy từ mất nghĩa, ngừng lại và đếm xem mấy giây sau nghĩa quay về. Thường rất nhanh.
- Thử với từ mang cảm xúc: chọn một từ hơi khó chịu với mình (như tên một món ăn mình ghét), lặp to. Nhiều người thấy từ đó bớt "gai" đi sau một lúc.
- Vì sao không kết luận gì: mỗi người mất nghĩa nhanh chậm khác nhau, tuỳ từ, tuỳ lúc mệt hay tỉnh. Phép thử chỉ để cảm được hiện tượng, không đo trí thông minh hay trí nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Bão hoà ngữ nghĩa là gì?
Là hiện tượng một từ tạm thời mất nghĩa khi ta nói, nghe hoặc nhìn nó lặp lại nhiều lần liên tục. Thuật ngữ do Leon Jakobovits James đặt năm 1962. Nghỉ một lát là nghĩa trở lại.
Vì sao nhìn một chữ lâu lại thấy sai chính tả?
Khi nhìn quá lâu, liên kết giữa hình dạng chữ và nghĩa của nó bị "mỏi", cảm giác quen thuộc cũng giảm. Não không còn nhận ra chữ một cách tự động nên các nét trông lạ, dù chữ vẫn đúng.
Bão hoà ngữ nghĩa có hại cho não không?
Không. Đây là hiện tượng tạm thời, ai cũng có thể gây ra, và không ảnh hưởng lâu dài đến trí nhớ hay ngôn ngữ. Chỉ khi mất nghĩa của từ mà không hề lặp lại thì mới nên đi khám.
Bão hoà ngữ nghĩa khác jamais vu thế nào?
Bão hoà ngữ nghĩa nhấn vào nghĩa của từ bị nhạt đi. Jamais vu nhấn vào cảm giác quen thuộc biến mất, khiến thứ quen trông như mới gặp. Hai hiện tượng hay đi cùng nhau khi viết một chữ nhiều lần.
Chép phạt nhiều lần có giúp nhớ chữ không?
Chép dồn một lúc rất dễ gây bão hoà, tay viết mà đầu không còn nghĩ đến chữ. Viết vài lần, đặt vào câu rồi ôn lại sau thường hiệu quả hơn.