Ta không ngửi thấy mùi nhà mình vì khứu giác "thích nghi": khi một mùi cứ có mặt liên tục, các tế bào cảm nhận mùi trong mũi phản ứng yếu dần, và não cũng xếp mùi đó vào loại "không có gì mới, bỏ qua". Chỉ sau vài phút ngồi trong một căn phòng, mùi ban đầu đã nhạt hẳn; sống nhiều tháng trong một ngôi nhà thì mùi ấy gần như biến mất với chính chủ nhà, trong khi khách vừa bước vào đã nhận ra ngay.
Cái mũi được thiết kế để thấy cái mới
Khứu giác không có nhiệm vụ báo cáo đều đặn "phòng này đang có mùi gì". Nó giống một người gác cổng chỉ lên tiếng khi có gì đó thay đổi: mùi khói vừa bay tới, mùi thức ăn ôi, mùi lạ trong bếp. Một mùi đã ở đó từ lâu thì không còn là tin tức.
Đây là một lợi thế. Nếu cứ ngửi rõ mùi nhà mình suốt ngày, mũi sẽ bị "chiếm sóng", khó nhận ra mùi khét hay mùi hỏng xuất hiện thêm. Bằng cách tắt bớt tiếng ồn nền, khứu giác dành chỗ cho những tín hiệu mới.
Hai tầng thích nghi
Tầng mũi: tế bào "mỏi"
Trong khoang mũi có hàng triệu tế bào thần kinh khứu giác, mỗi loại bắt một nhóm phân tử mùi. Khi bị một mùi kích thích liên tục, tín hiệu chúng gửi đi yếu dần trong vòng vài giây đến vài phút. Rời khỏi mùi đó một lúc, chúng hồi phục.
Tầng não: "đã biết rồi, khỏi báo"
Ngoài phần mũi, não cũng học cách bỏ qua một mùi quen. Đây là thích nghi lâu dài hơn: sống với một mùi nhiều ngày, nhiều tuần thì độ nhạy với mùi đó giảm sâu và cần thời gian dài hơn để hồi lại. Đó là lý do người làm việc lâu năm ở chợ cá, xưởng in, trại chăn nuôi thường không còn thấy mùi nơi làm việc, trong khi khách đến thăm thấy rất rõ.
| Thời gian tiếp xúc | Điều xảy ra | Ví dụ |
|---|---|---|
| Vài giây – vài phút | Tế bào khứu giác giảm phản ứng | Vào tiệm nước hoa, một lúc sau không còn thấy nồng |
| Vài giờ | Mùi gần như biến mất khỏi ý thức | Nấu nồi mắm kho, tối không còn thấy mùi bếp |
| Nhiều ngày – nhiều tuần | Não giảm nhạy sâu với mùi đó | Không nhận ra mùi ẩm mốc, mùi chó mèo trong nhà mình |
| Rời đi vài ngày rồi về | Độ nhạy hồi lại một phần | Đi du lịch về, mở cửa ngửi thấy "mùi nhà" rất rõ |
"Mùi nhà" là mùi gì
Mỗi ngôi nhà có một hỗn hợp mùi riêng, ghép từ:
- Nấu ăn: dầu chiên, nước mắm, hành phi, mùi gạo nấu — ngấm vào rèm, đệm, tường.
- Con người: mồ hôi, da, tóc, nước xả vải, nước hoa quen dùng.
- Thú nuôi: lông, khay cát, chuồng.
- Vật liệu: gỗ, sơn, thảm, sách cũ.
- Ẩm mốc: nhất là nhà ở vùng nồm ẩm, nhà sát vách, góc tủ ít thông gió.
- Rác và cống: thùng rác, ống thoát sàn khô nước.
Phần lớn những mùi này vô hại. Vấn đề là khi một mùi đáng lo xuất hiện từ từ — ẩm mốc lan dần, ống thoát hở, chuột chết trong trần — thì nó cũng bị mũi chủ nhà "nuốt" mất theo cùng cơ chế.
Bài học từ vụ nổ trường New London năm 1937
Khí đốt tự nhiên và khí hoá lỏng dùng đun nấu vốn gần như không mùi. Ngày 18/3/1937, tại trường học ở New London, bang Texas (Mỹ), khí đốt rò rỉ tích tụ dưới sàn toà nhà mà không ai ngửi thấy, rồi phát nổ. Gần 300 người chết, phần lớn là học sinh. Sau thảm hoạ, bang Texas bắt buộc pha chất tạo mùi vào khí đốt, và cách làm này lan ra khắp thế giới. Mùi "gas" ta quen ngửi hôm nay thật ra là mùi của chất được cố tình thêm vào để con người phát hiện ra.
Nhưng chính khứu giác thích nghi lại là điểm yếu: nếu rò rỉ rất chậm, người ở trong nhà có thể dần quen với mùi nhẹ và không nhận ra. Đó là lý do nên lắp thiết bị báo rò khí gas ở bếp, và nếu ngửi thấy mùi gas thì không bật hay tắt công tắc điện, không bật lửa, không dùng điện thoại trong phòng; mở cửa, khoá van, ra ngoài rồi mới gọi hỗ trợ. Khí CO từ than, máy phát thì hoàn toàn không mùi, mũi không giúp được gì — chỉ có thiết bị báo CO.
Vì sao khách lại nhận ra ngay
Khách bước vào nhà ta với một cái mũi "mới", chưa thích nghi với hỗn hợp mùi ở đây. Họ nhận ra mùi trong vài giây đầu — và vài phút sau, chính họ cũng bắt đầu quen. Vì vậy, nếu muốn biết nhà mình có mùi gì, hãy hỏi người vừa đến, và hỏi ngay khi họ bước vào.
Điều này cũng giải thích vì sao người ta thường không ngửi thấy mùi cơ thể của chính mình, hay mùi nước hoa mình xịt từ sáng. Đến chiều, người xịt tưởng đã bay hết, xịt thêm, trong khi người xung quanh vẫn thấy rõ.
Lấy lại "mũi mới" cho nhà mình
- Ra ngoài rồi vào lại: đi ra ngoài trời ít nhất mười lăm, hai mươi phút, hít thở không khí sạch, rồi bước vào và chú ý ngay vài giây đầu.
- Đi xa về: sau chuyến đi vài ngày, đó là cơ hội tốt nhất để nghe mùi nhà mình. Ghi lại ngay ấn tượng đầu tiên.
- Kiểm từng phòng: mùi tổng thể có thể "che" mùi riêng. Ngửi gần tủ quần áo, gầm giường, tủ bếp dưới bồn rửa, góc nhà vệ sinh.
- Hạt cà phê không thần kỳ: mẹo ngửi hạt cà phê để "reset mũi" rất phổ biến ở cửa hàng nước hoa, nhưng các thử nghiệm nhỏ không cho thấy nó tốt hơn đơn giản là hít thở không khí sạch.
Khi nào mất mùi là chuyện sức khoẻ
Không ngửi thấy mùi nhà mình là bình thường. Nhưng nếu không ngửi thấy cả những mùi mới, mùi mạnh (cà phê, nước mắm, xăng) hoặc mất mùi đột ngột, kéo dài nhiều tuần, đặc biệt sau cảm cúm, chấn thương đầu, thì nên khám tai mũi họng. Người mất khứu giác cũng nên lắp báo khói và báo gas, vì họ không thể dựa vào mũi.
Tự thử
- Đếm phút thích nghi: mở một lọ dầu gió hoặc rót một ly cà phê, đặt cạnh bàn làm việc. Mỗi phút đánh giá độ nồng từ 0 đến 10. Sau mười phút, hầu hết mọi người thấy con số tụt rõ.
- Đổi mũi: sau mười phút đó, nhờ một người từ phòng khác bước vào và chấm điểm. Họ sẽ thấy nồng hơn bạn nhiều.
- Nhật ký "mùi nhà" khi đi xa về: lần tới đi chơi về, ghi ba từ tả mùi nhà mình ngay lúc mở cửa. So với mùi bạn nghĩ nhà mình có.
- Kiểm góc khuất: mỗi tháng một lần, cúi ngửi gầm bồn rửa, góc tủ giày, ống thoát sàn nhà tắm. Mùi lạ ở chỗ gần nguồn sẽ rõ hơn mùi chung cả nhà.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao không ngửi thấy mùi nhà mình?
Vì khứu giác thích nghi với những mùi có mặt liên tục. Tế bào cảm nhận mùi phản ứng yếu dần và não bỏ qua mùi quen để dành chỗ cho mùi mới. Khách vừa tới thì ngửi thấy ngay.
Bao lâu thì mũi quen với một mùi?
Chỉ vài phút là mùi đã nhạt rõ rệt. Sống nhiều ngày, nhiều tuần với một mùi thì độ nhạy giảm sâu và cần rời đi lâu hơn mới hồi lại được.
Vì sao khí gas có mùi?
Khí đốt vốn gần như không mùi; người ta pha thêm chất tạo mùi để phát hiện rò rỉ. Cách làm này phổ biến sau vụ nổ trường New London ở Texas năm 1937 khiến gần 300 người chết.
Ngửi hạt cà phê có giúp mũi hết quen mùi không?
Chưa có bằng chứng rõ là tốt hơn hít thở không khí sạch. Cách hiệu quả nhất là ra ngoài một lúc rồi vào lại.
Mất khứu giác khi nào cần đi khám?
Khi không ngửi thấy cả mùi mạnh như cà phê, nước mắm, hoặc mất mùi đột ngột kéo dài nhiều tuần, nhất là sau cảm cúm hay va đầu. Nên khám tai mũi họng và lắp báo khói, báo gas trong nhà.
