Đi đường quen về tới nhà mà không nhớ mình đã qua ngã tư nào, dừng đèn đỏ ra sao, là vì việc lái xe trên tuyến quen đã chuyển sang chế độ "tự động" của não. Phần não điều khiển thói quen vẫn lái, vẫn phanh, vẫn rẽ, trong khi đầu óc có ý thức bận nghĩ chuyện khác — và vì không được chú ý, những đoạn đường ấy gần như không được ghi vào trí nhớ. Không nhớ không có nghĩa là không thấy, nhưng nó cho thấy khả năng nhận ra điều bất thường trên đường đang thấp hơn ta tưởng.
Hiện tượng có tên hẳn hoi
Trong tiếng Anh, trạng thái lái xe lâu trên đường đơn điệu mà như "trôi" đi được gọi là highway hypnosis — "thôi miên đường cao tốc" — dù nó chẳng liên quan gì tới thôi miên. Các nhà nghiên cứu giao thông ngày nay hay dùng cụm "lái xe không có ý thức" (driving without awareness) để chỉ những đoạn ta điều khiển xe mà sau đó không nhớ gì.
Người Việt đi xe máy gặp cảnh này mỗi ngày: chạy từ chỗ làm về nhà theo một lộ trình đã đi hàng nghìn lần, về tới cổng mới giật mình "ơ, về rồi à". Hoặc định ghé tiệm thuốc trên đường mà tay lái cứ thế chạy thẳng về nhà.
Thói quen lái xe chạy bằng "bộ nhớ thủ tục"
Những kỹ năng được luyện kỹ — đi xe đạp, gõ phím, lái xe — được lưu trong một loại trí nhớ gọi là trí nhớ thủ tục. Nó cho phép ta làm mà không cần nghĩ từng bước. Một người mới học lái phải nghĩ "bóp côn, vào số, nhả côn, vặn ga"; người lái lâu năm làm tất cả trong khi nói chuyện điện thoại tai nghe (không nên) hay nghĩ về bữa tối.
Với tuyến đường quen, não còn có sẵn "bản đồ thói quen": chỗ này rẽ trái, chỗ kia có ổ gà, đèn đỏ ở đây lâu. Khi mọi thứ diễn ra đúng như mọi ngày, chế độ tự động xử lý trơn tru và giải phóng phần ý thức cho việc khác.
Đầu óc đi lang thang nhiều hơn ta nghĩ
Năm 2010, Matthew Killingsworth và Daniel Gilbert (Đại học Harvard) công bố trên tạp chí Science một nghiên cứu dùng ứng dụng điện thoại hỏi ngẫu nhiên hàng nghìn người: "Bạn đang nghĩ về việc mình đang làm, hay về chuyện khác?". Gần một nửa số lần, câu trả lời là đang nghĩ chuyện khác. Lái xe trên đường quen là hoàn cảnh lý tưởng để tâm trí đi lang thang.
Không nhớ vì không ghi, không phải vì không thấy
Trí nhớ không ghi lại mọi thứ đi qua mắt. Nó chủ yếu ghi những gì được chú ý. Khi ý thức bận nghĩ chuyện khác, mắt vẫn thấy đèn đỏ, tay vẫn bóp phanh, nhưng sự kiện "dừng đèn đỏ ở ngã tư X" không được lưu thành một ký ức có thể kể lại.
Đây là tin vừa tốt vừa xấu. Tốt vì nó cho thấy chế độ tự động khá đáng tin với những gì quen thuộc. Xấu vì chế độ tự động được xây từ những gì đã gặp; khi có điều khác thường — một đứa trẻ chạy ra, một ổ gà mới, một chiếc xe đi ngược chiều — nó phản ứng chậm hơn so với khi ta chú ý thật sự.
| Chế độ | Giỏi việc gì | Kém việc gì |
|---|---|---|
| Tự động (thói quen) | Lặp lại thao tác quen, tuyến quen, tình huống quen | Nhận ra cái lạ, thay đổi kế hoạch (ghé chỗ khác), tình huống mới |
| Chú ý có ý thức | Xử lý tình huống mới, ra quyết định linh hoạt | Tốn sức, không duy trì được liên tục hàng giờ |
Lỗi "bị thói quen bắt mất"
Nhà tâm lý học Anh James Reason, người nghiên cứu nhiều về lỗi của con người, mô tả một loại sơ suất gọi là "lỗi bị bắt" (capture error): khi một chuỗi hành động quen thuộc "bắt" lấy ta và chạy thay cho việc ta định làm. Ví dụ kinh điển:
- Định rẽ vào chợ mua rau nhưng xe cứ thế chạy về nhà.
- Chủ nhật định đi chơi mà chạy theo đường tới công ty.
- Chuyển nhà rồi mà tan làm vẫn chạy về nhà cũ.
- Vào bếp định lấy nước nhưng mở tủ lạnh rồi đứng ngơ ngác.
Lỗi bị bắt thường xảy ra khi chỗ rẽ của việc mới trùng với một đoạn của thói quen cũ, và khi ta đang mải nghĩ chuyện khác. Cách phòng đơn giản là "đặt mốc": trước khi tới chỗ cần rẽ, tự nhắc to một câu ("tới cây xăng thì rẽ phải"), hoặc để một vật nhắc trên xe.
Khi nào "trôi" trên đường là nguy hiểm
Tâm trí lang thang và tai nạn
Một nghiên cứu ở Pháp đăng trên tạp chí BMJ năm 2012 phỏng vấn 955 người lái xe bị thương được đưa vào phòng cấp cứu Bệnh viện Đại học Bordeaux. Hơn một nửa kể rằng ngay trước tai nạn họ đang nghĩ chuyện khác. Những người có suy nghĩ cuốn mạnh, gây xao nhãng nặng thì có tỉ lệ là người gây ra tai nạn cao hơn rõ rệt. Đây là nghiên cứu quan sát, không chứng minh trực tiếp nhân – quả, nhưng phù hợp với hiểu biết về chú ý.
Phân biệt với buồn ngủ
"Không nhớ vài trăm mét vừa đi" khác với buồn ngủ. Nhưng nếu đi kèm mí mắt nặng, ngáp liên tục, xe lạng khỏi làn, giật mình vì đã đi qua chỗ rẽ — đó có thể là những giấc ngủ cực ngắn (vi giấc ngủ) chỉ vài giây. Ở tốc độ 40 km/h, vài giây đủ để xe đi hàng chục mét không người điều khiển. Khi đó phải dừng xe ở chỗ an toàn, nghỉ, rửa mặt, uống nước — đừng cố "về nốt".
Giữ cho mắt còn "mới" trên đường quen
- Tự bình luận thầm: thỉnh thoảng gọi tên những gì đang thấy ("xe tải bên phải, người đi bộ trước mặt, đèn sắp đỏ"). Các tài xế chuyên nghiệp ở một số nước được dạy cách này để giữ chú ý.
- Đổi tuyến đôi khi: một con đường khác, dù dài hơn chút, buộc não chuyển sang chế độ chú ý.
- Không để tai nghe, điện thoại chiếm chỗ: chế độ tự động đã chiếm một phần, đừng để thêm thứ khác chiếm nốt.
- Nghỉ khi lái lâu: trên quãng dài, dừng nghỉ định kỳ; đường thẳng, đơn điệu là chỗ dễ "trôi" nhất.
- Chú ý gấp đôi ở chỗ đổi khác: đường mới sửa, biển báo mới, làn mới kẻ — những chỗ mà "bản đồ thói quen" đã sai.
Tự thử
- Kể lại chuyến đi: ngay khi về tới nhà, thử kể lại ba chi tiết cụ thể trên đường (một chiếc xe, một biển hiệu, một người). Nhiều người không kể nổi. Hôm sau, đi cùng tuyến nhưng chủ động tự bình luận thầm, rồi kể lại lần nữa.
- Đếm mốc: chọn một loại vật thể (cây xăng, trạm xe buýt) và đếm trên đường về. Con số thường khiến ta ngạc nhiên vì trước giờ chưa từng để ý.
- Nhật ký lỗi bị bắt: một tuần, mỗi lần "chạy lộn về thói quen" (quên rẽ, mở nhầm ngăn kéo), ghi lại lúc đó mình đang nghĩ gì.
- Không nên: tự thử bằng cách cố tình không chú ý khi đang lái xe. Mọi phép thử về chú ý chỉ làm khi đi bộ, ngồi xe buýt hoặc sau khi về tới nhà.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đi đường quen về tới nhà mà không nhớ gì?
Vì việc lái xe trên tuyến quen chạy bằng thói quen, trong khi ý thức nghĩ chuyện khác. Những đoạn đường không được chú ý thì không được ghi vào trí nhớ, dù mắt vẫn thấy và tay vẫn điều khiển.
Highway hypnosis là gì?
Là trạng thái lái xe lâu trên đường đơn điệu mà như trôi đi, sau đó không nhớ đoạn đường vừa qua. Ngày nay giới nghiên cứu hay gọi là lái xe không có ý thức. Nó không liên quan tới thôi miên.
Định ghé chỗ khác mà xe cứ chạy về nhà là sao?
Đó là lỗi bị thói quen bắt mất, được nhà tâm lý học James Reason mô tả. Chuỗi hành động quen chạy thay cho việc mình định làm, nhất là khi đang mải nghĩ. Tự nhắc trước chỗ rẽ giúp giảm lỗi này.
Lái xe trên đường quen có an toàn hơn không?
Đường quen giúp thao tác trơn tru, nhưng cũng dễ làm ta lơ là. Khi có tình huống khác thường, chế độ tự động phản ứng chậm hơn chú ý thật sự, nên vẫn cần tập trung.
Khi nào phải dừng xe ngay?
Khi mí mắt nặng, ngáp liên tục, xe lạng khỏi làn hoặc giật mình vì đã qua chỗ rẽ mà không biết. Đó có thể là dấu hiệu ngủ gật vài giây; hãy dừng ở chỗ an toàn và nghỉ.
