Tiếng quạt, tiếng tủ lạnh, tiếng xe ngoài đường "biến mất" sau một lúc vì não có cơ chế gọi là quen (habituation): một âm thanh lặp đi lặp lại mà không kéo theo chuyện gì sẽ bị não hạ mức ưu tiên, không đưa lên ý thức nữa. Tai vẫn nghe, chỉ là não không báo. Bằng chứng rõ nhất: khi quạt bỗng tắt, ta lập tức nhận ra sự im lặng — nghĩa là âm thanh ấy vẫn được theo dõi ngầm suốt từ đầu.
Quen là cách học đơn giản nhất
Quen là một trong những hình thức học cơ bản nhất của hệ thần kinh. Nó có ở hầu như mọi loài, từ con người tới những sinh vật rất đơn giản. Nhà thần kinh học Eric Kandel đã nghiên cứu nó ở loài sên biển Aplysia: chạm nhẹ lặp lại vào một vùng da, ban đầu con sên co mang lại rất mạnh, sau nhiều lần thì phản ứng yếu dần. Những công trình về cơ sở phân tử của trí nhớ, trong đó có hiện tượng này, góp phần giúp ông nhận giải Nobel Y học năm 2000.
Ý nghĩa sinh tồn rất rõ: thế giới đầy những tín hiệu lặp đi lặp lại vô hại — tiếng gió, tiếng sóng, tiếng lá. Nếu lần nào cũng giật mình như lần đầu, ta sẽ kiệt sức và chẳng còn sức chú ý cho cái thật sự quan trọng.
Quen khác "mỏi tai" thế nào
Hai thứ dễ nhầm:
| Thích nghi giác quan (mỏi) | Quen (habituation) | |
|---|---|---|
| Xảy ra ở đâu | Chủ yếu ở cơ quan cảm giác | Ở não, trong cách xử lý tín hiệu |
| Đặc điểm | Kích thích mạnh liên tục làm cảm nhận yếu đi | Kích thích vô hại lặp lại bị bỏ qua dần |
| Phục hồi | Khi kích thích dừng một lúc | Khi kích thích thay đổi, hoặc có gì đó mới xen vào |
| Ví dụ | Ra khỏi quán karaoke tai ù, nghe kém một lúc | Ở gần đường ray lâu năm, ngủ ngon dù tàu chạy qua |
Điểm quan trọng của "quen" là nó rất cụ thể: quen với tiếng quạt nhà mình không có nghĩa là quen với tiếng quạt kêu khác đi. Chỉ cần âm thanh lệch một chút — cánh quạt bắt đầu cọ, động cơ rít lên — não lập tức đưa nó trở lại ý thức. Các nhà tâm lý học gọi đó là "hết quen" (dishabituation).
Khi im lặng lại là tiếng động
Nhiều người từng gặp: đang ngồi trong phòng, quạt hay điều hoà bỗng tắt vì mất điện, và ta giật mình nhận ra "ồ, nãy giờ nó kêu". Tiếng ồn biến mất cũng là một thay đổi, và não báo về thay đổi.
Đây là bằng chứng cho thấy não không hề "tắt tai" với tiếng quạt. Nó vẫn so sánh từng khoảnh khắc với khuôn mẫu đã quen. Khi khuôn mẫu bị phá vỡ — dù là thêm vào hay bớt đi — tín hiệu được đẩy lên.
Người ở gần đường tàu hay kể một chuyện tương tự: họ ngủ ngon khi tàu chạy qua theo lịch, nhưng lại thức giấc đúng hôm chuyến tàu quen bị huỷ.
Quen tai không có nghĩa là tiếng ồn hết hại
Đây là chỗ hay hiểu lầm. "Không còn để ý" không giống "không còn ảnh hưởng". Cơ thể vẫn phản ứng với tiếng ồn ngay cả khi ta đã quen: nhịp tim có thể tăng nhẹ khi xe tải chạy qua lúc ngủ, giấc ngủ có thể bị xáo trộn nông dù sáng ra ta không nhớ mình đã thức.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), trong hướng dẫn về tiếng ồn môi trường cho khu vực châu Âu năm 2018, coi tiếng ồn giao thông là một yếu tố ảnh hưởng tới sức khoẻ, liên quan tới rối loạn giấc ngủ và bệnh tim mạch, và khuyến nghị giữ mức ồn ban đêm thấp. Với người sống ở phố đông xe máy, đây là lý do nên tính tới cửa kính dày, rèm dày, kê giường xa phía mặt đường, dù "quen rồi, có sao đâu".
Mặt trái: quen luôn cả tiếng báo hỏng
Cơ chế quen không phân biệt tiếng vô hại với tiếng báo hỏng xuất hiện từ từ. Một số ví dụ quen thuộc:
- Tủ lạnh kêu to dần theo tháng vì quạt dàn lạnh bám đá hay động cơ yếu — chủ nhà không nhận ra, khách tới chơi hỏi "tủ lạnh nhà mình kêu to thế".
- Xe máy có tiếng lạch cạch nhỏ ở bánh sau, to dần mỗi tuần. Người đi hằng ngày quen dần; người mượn xe đi một lần thấy ngay.
- Quạt trần rung lắc nhẹ, tiếng kẽo kẹt tăng dần.
- Ống nước rò nhỏ kêu rì rì trong tường.
Điểm chung: âm thanh thay đổi chậm, từng chút một, nên mỗi ngày nó chỉ khác hôm qua rất ít — không đủ để "hết quen". Cách chống lại là chủ động nghe lại theo định kỳ, hoặc nhờ người có "tai mới".
Vì sao có tiếng quen được, có tiếng không bao giờ quen
Không phải âm thanh nào cũng dễ quen như nhau. Người ở phố đông xe máy thường quen tiếng xe chạy đều sau vài tuần, nhưng tiếng karaoke nhà hàng xóm thì nhiều năm vẫn khó chịu. Lý do nằm ở chính cơ chế quen: nó hoạt động tốt nhất với âm thanh đều, dự đoán được và không mang nghĩa. Tiếng quạt, tiếng mưa, tiếng xe ở xa đáp ứng cả ba.
Ngược lại, những âm thanh có lời nói, có giai điệu, bắt đầu và dừng bất chợt, hoặc gắn với cảm xúc (tiếng chó sủa nhà bên, tiếng khoan tường giữa trưa) liên tục phá khuôn mẫu, nên não cứ phải "kiểm tra lại". Đó là lý do một tiếng ồn nhỏ nhưng ngắt quãng có khi gây mệt hơn một tiếng ồn lớn nhưng đều đặn.
Một hệ quả thực tế: khi ngủ ở chỗ ồn, nhiều người dùng tiếng ồn nền đều (quạt, máy tạo tiếng mưa) để "che" những tiếng động bất chợt. Tiếng nền đều làm những tiếng ngắt quãng bớt nổi bật, nên não ít phải giật mình kiểm tra hơn.
Quen với tiếng ù trong tai
Cơ chế quen cũng được dùng theo hướng tích cực. Nhiều người bị ù tai mạn tính (nghe tiếng rè, tiếng ve trong tai khi không có nguồn âm). Một số phương pháp hỗ trợ ù tai dựa trên ý tưởng giúp não "quen" với tiếng ù, coi nó là tiếng nền vô hại, để nó bớt chiếm chỗ trong ý thức. Ù tai cần được bác sĩ tai mũi họng khám trước, nhất là khi ù một bên, đột ngột hay kèm nghe kém, chóng mặt.
Tự thử
- Liệt kê tiếng nền: ngồi yên trong phòng, nhắm mắt một phút, đếm xem nghe được bao nhiêu âm thanh: quạt, tủ lạnh, xe ngoài đường, chim, máy nước nóng... Hầu hết mọi người ngạc nhiên vì danh sách dài hơn họ nghĩ.
- Thử tắt quạt: nhờ người khác tắt quạt hay điều hoà lúc bạn đang tập trung đọc sách, không báo trước. Để ý khoảnh khắc nhận ra sự im lặng.
- Ghi âm "tiếng khoẻ": dùng điện thoại ghi âm 30 giây tiếng tủ lạnh, quạt trần, máy giặt, xe máy lúc đang hoạt động bình thường. Vài tháng sau ghi lại và so sánh. Đây là cách đơn giản để phát hiện tiếng kêu tăng dần mà tai đã quen.
- Nhờ "tai mới": hỏi khách tới chơi hoặc người thân ở xa về xem trong nhà có tiếng gì lạ không. Họ chưa quen nên nghe rõ hơn bạn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao một lúc sau không còn nghe tiếng quạt?
Vì não đã quen với âm thanh lặp lại vô hại và không đưa nó lên ý thức nữa. Tai vẫn nghe; khi quạt tắt, ta lập tức nhận ra sự im lặng.
Quen tai và ù tai sau tiếng ồn khác nhau thế nào?
Ù tai, nghe kém sau tiếng ồn lớn là tai bị mỏi hoặc tổn thương tạm thời. Quen tai là não bỏ qua âm thanh quen thuộc, còn tai vẫn nghe bình thường.
Đã quen tiếng ồn thì tiếng ồn có còn hại không?
Vẫn có thể ảnh hưởng. Tiếng ồn giao thông ban đêm có thể làm xáo trộn giấc ngủ và tăng nhịp tim dù ta không nhớ đã thức. WHO coi tiếng ồn môi trường là một yếu tố sức khoẻ.
Vì sao khách nghe thấy tiếng kêu trong nhà mà mình không nghe?
Vì tai khách chưa quen với âm thanh nền ở đó. Còn chủ nhà đã quen dần khi tiếng kêu to lên từng chút mỗi ngày.
Hết quen (dishabituation) là gì?
Là khi một âm thanh đã quen bỗng thay đổi, hoặc có tác động mới xen vào, khiến não chú ý lại. Ví dụ tiếng quạt quen nhưng cánh quạt bắt đầu cọ thì ta nghe ra ngay.
