Phản xạ định hướng là phản ứng tự động khiến ta quay đầu, dỏng tai, mở to mắt khi có một tiếng động hay chuyển động lạ. Nhà sinh lý học Nga Ivan Pavlov gọi nó là phản xạ "cái gì thế?", còn Evgeny Sokolov về sau giải thích rằng nó bật lên khi tín hiệu mới không khớp với "khuôn mẫu" não đã ghi nhớ về môi trường. Nó là mặt kia của sự quen: cái gì quen thì bị bỏ qua, cái gì lệch khuôn thì được đẩy lên hàng đầu.
Phản xạ "cái gì thế?" của Pavlov
Pavlov nổi tiếng với thí nghiệm cho chó nghe tiếng chuông trước khi cho ăn. Trong lúc làm thí nghiệm, ông để ý một chuyện gây phiền: chỉ cần có tiếng động lạ trong phòng — tiếng cửa, tiếng bước chân — con chó lập tức quay về phía đó, và phản xạ tiết nước bọt đang được huấn luyện bị gián đoạn. Ông gọi phản ứng này là phản xạ "cái gì thế?" (tiếng Nga: chto takoye?), coi nó là một phản xạ bẩm sinh giúp con vật kiểm tra mọi điều mới mẻ.
Ông cũng thấy rằng nếu tiếng động lạ ấy lặp lại nhiều lần mà không có gì xảy ra, con chó dần không quay đầu nữa — tức là đã quen.
Sokolov và "khuôn mẫu thần kinh"
Đến thập niên 1960, nhà tâm sinh lý học Nga Evgeny Sokolov nghiên cứu phản xạ định hướng một cách hệ thống. Ông đề xuất rằng não liên tục lưu một "khuôn mẫu" về môi trường xung quanh: âm thanh nào đang có, to cỡ nào, nhịp ra sao. Mỗi tín hiệu mới đến được so với khuôn mẫu đó. Khớp thì không có gì xảy ra — đó là lý do ta quen. Lệch thì phản xạ định hướng bật lên, buộc ta chú ý.
Điểm hay của lời giải này là nó giải thích được vì sao sự biến mất của âm thanh cũng gây chú ý: khuôn mẫu chờ một tiếng động mà không thấy, đó cũng là "lệch".
Cơ thể làm gì trong tích tắc ấy
Phản xạ định hướng không chỉ là quay đầu. Nó là một chuỗi thay đổi nhỏ cùng lúc:
- Đầu và mắt quay về phía nguồn tín hiệu.
- Đồng tử giãn nhẹ.
- Nhịp tim chậm lại thoáng qua — như "nín thở để nghe".
- Lòng bàn tay rịn mồ hôi nhẹ (có thể đo được bằng máy đo điện da).
- Hoạt động đang làm dừng lại một nhịp.
Nhịp tim chậm lại là chi tiết đáng chú ý. Nó khác với phản ứng phòng vệ trước một mối nguy rõ ràng, khi tim đập nhanh lên để chuẩn bị chạy hay chống trả. Phản xạ định hướng là "để xem đã", phản ứng phòng vệ là "chuẩn bị đối phó".
| Phản ứng | Khi nào bật | Cơ thể làm gì | Có quen dần không |
|---|---|---|---|
| Phản xạ định hướng | Tín hiệu mới, lạ, vừa phải | Quay đầu, tim chậm thoáng qua, chú ý | Có, khá nhanh |
| Phản xạ giật mình | Tiếng động rất to, rất đột ngột | Nhắm mắt, co vai, giật người | Có, nhưng chậm hơn |
| Phản ứng phòng vệ | Tín hiệu mạnh hoặc mang nguy hiểm | Tim nhanh, căng cơ, sẵn sàng chạy | Ít |
Não phát hiện cái lệch ngay cả khi ta không chú ý
Năm 1978, nhóm của nhà tâm lý học Phần Lan Risto Näätänen mô tả một tín hiệu điện não gọi là "sóng lệch khớp" (mismatch negativity). Khi người tham gia nghe một chuỗi tiếng bíp giống nhau, thỉnh thoảng xen một tiếng hơi khác, điện não ghi được một phản ứng riêng với tiếng khác ấy — kể cả khi họ đang đọc sách và được bảo là không cần để ý tiếng bíp.
Nói cách khác, bộ phận "rà soát cái lệch" của não làm việc ngầm, không cần ta ra lệnh. Đó là nền tảng sinh học của câu "thấy lạ là quay đầu".
Ứng dụng mà ta gặp hằng ngày
Còi xe cứu thương đổi nhịp liên tục
Một tiếng còi đều đều sẽ bị quen rất nhanh. Vì vậy còi xe cứu thương, cứu hoả ở nhiều nước được thiết kế lên xuống liên tục, đổi kiểu âm khi tới gần giao lộ — mỗi lần đổi là một lần "phá khuôn", đánh thức phản xạ định hướng của người đi đường.
Thông báo trên điện thoại
Tiếng "ting" của điện thoại, rung trong túi, đèn nhấp nháy đều khai thác phản xạ này. Đây là lý do rất khó lờ đi một thông báo, kể cả khi đang lái xe. Cách đơn giản nhất để an toàn là để điện thoại ở chế độ im lặng và không để trong tầm mắt khi đang cầm lái.
Nghiên cứu trẻ sơ sinh
Trẻ sơ sinh chưa biết nói nên không thể kể chúng nhận ra gì. Các nhà nghiên cứu dùng chính cặp "quen – hết quen": cho bé nhìn một hình nhiều lần đến khi bé chán, rồi đổi hình. Nếu bé nhìn lâu trở lại, nghĩa là bé phân biệt được hình mới với hình cũ. Rất nhiều hiểu biết về nhận thức của trẻ nhỏ đến từ cách làm này.
Khi phản xạ định hướng bị "mòn"
Phản xạ định hướng quen dần rất nhanh nếu tín hiệu lạ lặp lại mà không có gì xảy ra. Điều này có lợi trong đời thường, nhưng nguy hiểm khi tín hiệu lạ thật sự báo chuyện chẳng lành:
- Lần đầu nghe tiếng "tách" ở ổ cắm, ai cũng quay lại nhìn. Lần thứ mười thì không.
- Lần đầu xe phát tiếng kêu ở bánh trước, người lái giảm tốc nghe ngóng. Sau một tuần thì quen.
- Lần đầu chuông báo cháy chung cư kêu, cả toà đổ ra hành lang. Sau vài lần báo nhầm, không ai buồn ra.
Những tình huống này dẫn sang các bài khác trong cùng mục: mệt mỏi vì báo động và bình thường hoá sai lệch. Điểm chung là phản xạ định hướng đã tắt trước khi ta kịp hiểu tín hiệu ấy nghĩa là gì.
Tận dụng phản xạ này thay vì để nó mòn
- Lần đầu nghe thấy là lúc tốt nhất để kiểm tra: khi tiếng lạ vừa xuất hiện, đó là lúc tai còn nhạy. Dừng lại tìm nguồn ngay, đừng hẹn "để mai xem".
- Ghi lại: một tiếng lạ được ghi vào sổ (ngày, chỗ, nghe thế nào) sẽ không bị quên dù tai đã quen.
- Đổi tín hiệu nhắc việc: nếu chuông báo thức hay nhắc uống thuốc không còn "đánh thức" mình nữa, đổi sang âm khác.
Tự thử
- Quan sát người khác: ngồi ở quán cà phê, để ý xem mọi người phản ứng thế nào khi có tiếng ly vỡ, tiếng còi lạ, tiếng xe phanh gấp. Hầu hết sẽ quay đầu trong chưa đầy một giây, rồi quay lại việc của mình.
- Thử với tiếng lặp lại: gõ nhẹ bút lên bàn cạnh một người đang đọc, đều đặn mỗi năm giây. Lần đầu họ có thể nhìn lên; sau vài lần thì không. Rồi đổi nhịp đột ngột (gõ hai cái liền) — để ý họ có ngẩng lên lại không. (Hỏi ý họ trước khi làm, và đừng làm phiền người đang thi, đang làm việc gấp.)
- Đếm thông báo: một buổi chiều, đếm số lần bạn liếc điện thoại vì một tiếng "ting". Rồi thử tắt âm thông báo một buổi và so sánh.
- Vì sao không chứng minh được gì: quan sát bằng mắt không đo được nhịp tim hay điện não. Nhưng đủ để thấy cặp "lạ thì quay – quen thì bỏ" hoạt động nhanh thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Phản xạ định hướng là gì?
Là phản ứng tự động khiến ta quay đầu, chú ý khi có tín hiệu mới, lạ. Pavlov gọi nó là phản xạ "cái gì thế?", Sokolov giải thích nó bật lên khi tín hiệu lệch với khuôn mẫu não đã ghi nhớ.
Phản xạ định hướng khác giật mình thế nào?
Phản xạ định hướng là chú ý để xem, tim chậm lại thoáng qua. Giật mình là phản ứng với tiếng động rất to, đột ngột, kèm nhắm mắt, co vai. Phản ứng phòng vệ thì tim đập nhanh để chuẩn bị đối phó.
Vì sao tiếng còi xe cứu thương lên xuống liên tục?
Vì tiếng còi đều sẽ bị quen rất nhanh. Âm thanh đổi nhịp liên tục phá vỡ khuôn mẫu quen, giữ cho người đi đường luôn chú ý.
Não có phát hiện tiếng lạ khi ta không để ý không?
Có. Năm 1978, nhóm Risto Näätänen mô tả sóng điện não lệch khớp, xuất hiện khi có tiếng khác thường xen vào chuỗi tiếng giống nhau, kể cả khi người nghe đang chú ý việc khác.
Vì sao tiếng lạ trong nhà nghe vài lần là không để ý nữa?
Vì phản xạ định hướng quen dần khi tín hiệu lặp lại mà không có gì xảy ra. Nên kiểm tra ngay lần đầu nghe thấy và ghi lại để không bị quên.
