Hiệu ứng oddball là khi một thứ lạ chen vào giữa chuỗi thứ giống nhau thì nó có vẻ kéo dài hơn, dù thực tế dài bằng. Trong thí nghiệm của Peter Tse và cộng sự năm 2004, một hình "lạc loài" xuất hiện giữa loạt hình lặp lại được người xem đánh giá là dài hơn rõ rệt. Lời giải được bàn nhiều: não tốn nhiều "công" hơn để xử lý cái mới, và lượng công ấy được cảm nhận như thời gian; còn cái lặp lại được xử lý tiết kiệm nên trôi nhanh.
Thí nghiệm "con số lạc loài"
Năm 2004, Peter Tse cùng các đồng nghiệp John Intriligator, Josée Rivest và Patrick Cavanagh công bố trên tạp chí Perception & Psychophysics một loạt thí nghiệm mang tên "Sự chú ý và sự giãn nở chủ quan của thời gian". Cách làm đơn giản: người tham gia xem một chuỗi hình ảnh giống nhau lần lượt hiện lên — ví dụ một chấm tròn đen, rồi lại chấm tròn đen, rồi lại chấm tròn đen — và giữa chừng xuất hiện một hình khác, như một chấm tròn to dần. Tất cả hiện lên với thời lượng như nhau.
Kết quả: hình "lạc loài" (oddball) được đánh giá là hiện lâu hơn đáng kể so với các hình lặp lại. Các báo cáo ban đầu ước lượng mức giãn khá lớn; những nghiên cứu lặp lại sau này vẫn thấy hiệu ứng nhưng thường nhỏ hơn. Điều đã được xác nhận nhiều lần là chiều của hiệu ứng: cái lạ có vẻ dài hơn, cái lặp có vẻ ngắn hơn.
Cái lặp lại trôi nhanh hơn
Năm 2007, Vani Pariyadath và David Eagleman nhìn hiệu ứng từ phía ngược lại. Họ cho thấy không chỉ cái lạ "dài ra", mà cái lặp lại cũng bị "co lại": hình thứ hai, thứ ba trong chuỗi giống nhau được cảm nhận ngắn hơn hình đầu tiên.
Hai năm sau, hai tác giả đề xuất một ý tưởng gọn: độ dài cảm nhận được của một khoảnh khắc phản ánh lượng hoạt động thần kinh mà não bỏ ra để mã hoá nó. Khi một thứ lặp lại, não đã "biết rồi" nên phản ứng nhẹ hơn (hiện tượng các nhà thần kinh học gọi là ức chế do lặp lại). Ít công hơn, cảm giác thời gian ngắn hơn. Cái lạ đòi não làm việc nhiều hơn, nên cảm giác dài hơn.
| Loại khoảnh khắc | Não xử lý thế nào | Cảm giác thời gian |
|---|---|---|
| Lặp lại, dự đoán được | Phản ứng giảm, tiết kiệm | Ngắn hơn thực tế |
| Lạ, bất ngờ | Phản ứng mạnh, huy động chú ý | Dài hơn thực tế |
| Lạ và đáng sợ | Phản ứng mạnh, ghi nhớ đậm | Trong trí nhớ dài hơn rất nhiều |
Lưu ý: ý tưởng "thời gian cảm nhận phản ánh hiệu suất mã hoá" là một giả thuyết có sức thuyết phục, không phải định luật đã chốt. Các nhà nghiên cứu vẫn tranh luận phần nào do chú ý, phần nào do mức độ kích thích, phần nào do bản thân sự mới lạ.
Từ phòng thí nghiệm ra đời sống
Ngày đầu đi làm dài, tháng thứ ba trôi vèo
Ngày đầu ở chỗ làm mới, mọi thứ đều lạ: đường đi, đồng nghiệp, quy trình, mùi văn phòng. Ngày ấy có vẻ rất dài. Ba tháng sau, mọi thứ thành nếp, một tuần có khi trôi qua như một ngày. Không có gì thay đổi về đồng hồ, chỉ có lượng "cái mới" giảm đi.
Đường về có vẻ ngắn hơn đường đi
Nhiều người có cảm giác chuyến về ngắn hơn chuyến đi dù cùng quãng đường. Một nghiên cứu năm 2011 của nhóm Niels van de Ven ở Hà Lan xác nhận cảm giác này phổ biến. Lời giải họ đưa ra chủ yếu liên quan tới kỳ vọng: chuyến đi thường dài hơn ta dự tính nên ta thấy nó lâu, rồi ta chỉnh kỳ vọng cho chuyến về. Nhưng yếu tố "đường đã quen" cũng có thể góp phần — chuyến về ít điều lạ hơn.
Kỳ nghỉ: ở trong thì nhanh, nhớ lại thì dài
Nhà văn khoa học Claudia Hammond gọi đây là "nghịch lý kỳ nghỉ": một tuần đi chơi ở nơi mới trôi qua rất nhanh khi đang ở đó (vì vui, vì bận), nhưng khi nhớ lại thì có vẻ dài, vì có quá nhiều ký ức mới. Ngược lại, một tuần ở nhà làm việc như mọi khi trôi chậm khi đang sống (vì chán) nhưng nhớ lại thì gần như không còn gì.
Hiệu ứng oddball và việc nhận ra điều bất thường
Hiệu ứng này cho thấy một điều quan trọng cho cả mục "vì sao ta bỏ sót điều lạ": não được thiết kế để phóng to cái lệch khuôn. Một chi tiết bất thường giữa dòng thói quen sẽ được dành thêm thời gian, thêm chú ý. Đó là lợi thế.
Nhưng lợi thế chỉ có khi cái lạ đủ khác để vượt ngưỡng. Một thay đổi rất chậm — vết nứt dài thêm từng milimét, tiếng xe kêu to dần mỗi tuần — mỗi ngày chỉ hơi khác hôm qua, nên không bao giờ được coi là "oddball". Khi đó, ta cần công cụ khác: ghi chép, so sánh với mức nền, nhờ người ngoài nhìn.
Dùng cái lạ một cách có chủ ý
- Muốn một ngày "dài" hơn trong ký ức: chèn vào đó một việc mới — đi một con đường khác, ăn ở một quán chưa từng tới, gọi cho một người lâu không gặp.
- Muốn nhớ một thông tin: làm cho nó nổi bật khỏi chuỗi giống nhau — gạch màu khác, viết ở chỗ khác, gắn với một hình ảnh lạ. Đây cũng là lý do một mục khác màu trong danh sách dễ nhớ hơn các mục còn lại.
- Muốn kiểm tra kỹ: khi làm việc lặp lại (đếm hàng, kiểm sổ), thỉnh thoảng đổi thứ tự hoặc nghỉ ngắn để não không trôi vào chế độ "lặp lại, trôi nhanh, bỏ qua".
Tự thử
- Trình chiếu tự làm: làm một tệp trình chiếu 12 trang, mỗi trang hiện đúng 1 giây (cài tự chuyển trang): 11 trang là cùng một hình quả táo, 1 trang ở giữa là hình con mèo. Cho người khác xem rồi hỏi: trang nào hiện lâu nhất? Nhiều người sẽ chọn trang con mèo.
- Đổi đường đi làm một hôm: đi một con đường lạ (an toàn, không xa hơn quá nhiều). Tối đó, nhớ lại xem chuyến đi nào trong tuần có vẻ "dài" và nhiều chi tiết hơn.
- Đoán độ dài cuộc gọi: sau một cuộc gọi quen (gọi về nhà) và một cuộc gọi lạ (gọi tổng đài, nói chuyện với người mới), đoán xem mỗi cuộc kéo dài bao lâu, rồi so với lịch sử cuộc gọi.
- Vì sao không chứng minh được gì: trình chiếu tự làm không chính xác tới từng phần nghìn giây, và người xem có thể đoán ra mục đích. Nhưng nó đủ để cảm được rằng cái lạ "chiếm chỗ" nhiều hơn trong cảm giác thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Hiệu ứng oddball là gì?
Là khi một thứ lạ xuất hiện giữa chuỗi thứ giống nhau thì có vẻ kéo dài hơn, dù thời lượng thật bằng nhau. Peter Tse và cộng sự mô tả hiện tượng này năm 2004.
Vì sao cái lạ làm thời gian như dài ra?
Giả thuyết được bàn nhiều là não tốn nhiều công hơn để xử lý cái mới, và lượng hoạt động ấy được cảm nhận như thời gian. Cái lặp lại được xử lý tiết kiệm nên có vẻ ngắn hơn.
Vì sao đường về có vẻ ngắn hơn đường đi?
Nghiên cứu năm 2011 của nhóm Niels van de Ven cho thấy cảm giác này phổ biến, chủ yếu do chuyến đi thường dài hơn dự tính nên ta điều chỉnh kỳ vọng cho chuyến về. Đường đã quen cũng có thể góp phần.
Vì sao càng lớn tuổi càng thấy thời gian trôi nhanh?
Một cách giải thích phổ biến là cuộc sống người lớn ít trải nghiệm mới hơn, nhiều việc lặp lại. Cái lặp lại để lại ít dấu ấn nên khi nhìn lại, các năm có vẻ ngắn. Đây là giả thuyết, chưa phải kết luận chắc chắn.
Làm sao để ngày trôi chậm hơn trong ký ức?
Thêm vào đó những trải nghiệm mới: đi đường khác, gặp người mới, làm việc chưa từng làm. Ngày có nhiều điều mới thường được nhớ lại là dài và đầy đặn hơn.
