Mùi khét, ổ cắm nóng và cầu dao nhảy liên tục là ba lời báo của cùng một hệ thống điện đang gặp chuyện: có chỗ tiếp xúc kém đang sinh nhiệt, có dây đang gánh tải quá sức, hoặc có điện đang rò xuống đất. Việc an toàn bạn làm được là ngắt điện khu vực đó, rút những thiết bị lớn, và quan sát; còn mở ổ cắm, đấu lại dây, thay cầu dao là việc của thợ điện. Đừng cố đóng cầu dao lại nhiều lần cho "đi điện".
Ba dấu hiệu, ba câu chuyện khác nhau
Mùi khét
Nhựa cách điện khi bị nung nóng lâu sẽ toả mùi khét đặc trưng, nhiều người tả là mùi nhựa cháy, có người lại thấy giống mùi tanh như cá. Mùi có thể xuất hiện trước khi có khói, trước cả khi ổ cắm biến màu. Mùi khét không rõ nguồn trong nhà, nhất là gần bảng điện, ổ cắm, đèn trần, luôn đáng để dừng lại tìm.
Ổ cắm, phích cắm nóng
Ổ cắm và phích cắm đang dùng có thể hơi ấm khi cắm thiết bị công suất lớn. Nhưng nóng đến mức không đặt tay lâu được, biến màu, mềm nhựa, hoặc có vệt đen quanh chân cắm là không bình thường. Nguyên nhân thường gặp nhất là tiếp xúc kém: lá đồng trong ổ đã giãn, phích cắm lỏng, chân phích bị oxy hoá. Chỗ tiếp xúc kém có điện trở lớn hơn, dòng điện đi qua sinh nhiệt, nhiệt lại làm tiếp xúc kém thêm. Vòng lặp này có thể kéo dài nhiều tuần rồi mới thành tia lửa.
Cầu dao nhảy
Cầu dao (aptomat) nhảy là nó đang làm đúng việc của mình. Câu hỏi là nó nhảy vì lý do gì.
Cầu dao nhảy vì đâu
| Loại thiết bị bảo vệ | Nhảy khi | Kiểu nhảy thường gặp |
|---|---|---|
| Aptomat thường (MCB) | Quá tải hoặc ngắn mạch | Quá tải: nhảy sau một lúc dùng nhiều thiết bị. Ngắn mạch: nhảy tức thì, có khi kèm tiếng nổ nhỏ |
| Cầu dao chống giật, chống rò (RCD, RCBO, ELCB) | Có dòng điện đi xuống đất thay vì quay về dây trung tính | Nhảy khi bật một thiết bị cụ thể, khi trời mưa, nồm ẩm, khi rửa sàn |
Nếu nhà bạn chỉ có aptomat thường, rò điện có thể không làm nó nhảy, chỉ làm tiền điện tăng và vỏ thiết bị có điện. Đây là lý do thợ điện hay khuyên lắp thêm thiết bị chống rò cho nhánh nhà tắm, bếp, bình nóng lạnh. Chuyện chọn aptomat, phân biệt hàng kém chất lượng là một đề tài riêng, ở đây không bàn sâu.
Bảng triệu chứng: điện báo bất thường
| Triệu chứng | Nguyên nhân thường gặp | Tự làm được | Gọi thợ điện khi |
|---|---|---|---|
| Ổ cắm nóng, phích nóng khi cắm bàn là, nồi cơm, máy sưởi | Tiếp xúc kém, ổ cắm yếu so với tải | Rút phích (cầm vỏ phích, tay khô), chuyển thiết bị sang ổ khác | Ổ đã biến màu, chảy nhựa; nhiều ổ cùng nóng |
| Mùi khét không rõ nguồn | Dây ngầm quá tải, mối nối trong hộp nối, đèn trần | Ngắt cầu dao nhánh nghi ngờ, ngửi lần theo | Luôn gọi, kể cả khi mùi đã hết |
| Aptomat nhảy khi bật điều hoà cùng bếp từ | Quá tải nhánh | Không bật cùng lúc các thiết bị lớn | Nhảy cả khi tải bình thường; cần tính lại tải nhánh |
| Cầu dao nhảy tức thì, có tiếng tách, vệt đen | Ngắn mạch ở dây hoặc thiết bị | Để nguyên cầu dao ở vị trí ngắt, rút thiết bị vừa cắm | Ngay, không đóng lại |
| Chống giật nhảy khi trời mưa, nồm | Nước thấm vào hộp nối, đèn ngoài trời, ổ cắm sân | Ngắt nhánh ngoài trời nếu có | Khi đã xác định được nhánh |
| Chạm vỏ máy giặt, vòi bình nóng lạnh thấy tê | Rò điện ra vỏ, thiếu dây nối đất | Ngắt cầu dao thiết bị đó, không dùng nữa | Ngay |
| Đèn chập chờn, sáng tối thất thường | Mối nối lỏng, điện áp lưới dao động | Hỏi hàng xóm có bị không | Chỉ nhà mình bị, hoặc kèm mùi khét |
Khoanh vùng an toàn khi cầu dao nhảy
Có một cách khoanh vùng mà người không chuyên vẫn làm được, miễn là không mở bất kỳ nắp hộp nào:
- Rút phích tất cả thiết bị trên nhánh vừa nhảy, tắt các công tắc.
- Đóng cầu dao lại một lần. Nếu nhảy ngay khi không có thiết bị nào cắm, lỗi nằm ở dây, ổ cắm hoặc hộp nối trong tường. Dừng lại, để cầu dao ở vị trí ngắt và gọi thợ.
- Nếu cầu dao giữ được, cắm lại từng thiết bị, mỗi lần một cái, cách nhau vài phút. Cái nào cắm vào là nhảy thì đó là thiết bị có vấn đề, ngừng dùng và đem đi sửa.
- Nếu cầu dao chỉ nhảy khi nhiều thiết bị cùng chạy, đó là quá tải: chia thiết bị lớn ra các giờ khác nhau và nhờ thợ tính lại.
Không được dùng tay giữ cần gạt, buộc cố định, hay thay bằng cầu dao "to hơn" để khỏi nhảy. Cầu dao là chỗ yếu được thiết kế có chủ ý; làm nó không nhảy nữa thì chỗ yếu chuyển sang dây điện trong tường, và dây trong tường thì cháy âm thầm.
Thấy khói, tia lửa hoặc lửa
- Ngắt cầu dao tổng nếu bảng điện không nằm ngay chỗ đang cháy. Nếu không tới được an toàn, bỏ qua bước này.
- Không dội nước vào ổ cắm, thiết bị điện khi chưa chắc đã mất điện.
- Đám cháy nhỏ, đã ngắt điện: dùng bình chữa cháy bột hoặc khí CO₂ phù hợp với cháy điện.
- Khói nhiều, lửa lan: đưa mọi người ra ngoài, đóng cửa phòng cháy sau lưng nếu được, gọi 114.
- Ban đêm, nhà ống nhiều tầng: khói đi lên theo cầu thang, nên lối thoát phía trên (sân thượng, ban công không khoá) cần được tính trước.
Vì sao nhà cũ hay gặp chuyện này
Nhà xây cách đây hai ba chục năm thường đi dây cho một nhu cầu rất khác: vài bóng đèn, quạt, tủ lạnh nhỏ, tivi. Ngày nay cùng đường dây ấy phải gánh điều hoà, bình nóng lạnh, bếp từ, lò vi sóng, máy giặt, máy sấy. Dây không đổi, tải tăng gấp mấy lần. Thêm vào đó là những lần "câu thêm" ổ cắm, nối dây bằng băng dính, dùng ổ cắm kéo dài nối tiếp nhau.
Ổ cắm kéo dài là nơi hay sinh chuyện: ổ chia nhiều lỗ cho cảm giác cắm được nhiều, nhưng dây và lá đồng của nó có giới hạn. Cắm ấm siêu tốc, bàn là, máy sấy tóc cùng lúc trên một ổ kéo dài là cách nhanh nhất để làm nóng nó. Ổ kéo dài cũng không nên để cuộn tròn khi đang tải lớn, vì nhiệt không thoát được.
Gặp chuyện này thì làm gì
- Mùi khét: ngắt cầu dao nhánh nghi ngờ, rút thiết bị, mở cửa, tìm nguồn bằng mũi và mắt, không bằng tay.
- Ổ cắm nóng hoặc biến màu: thôi dùng ổ đó, dán ghi chú để người khác trong nhà biết, gọi thợ thay.
- Cầu dao nhảy: rút hết thiết bị, đóng lại một lần, cắm từng cái để tìm thủ phạm. Nhảy khi không có tải thì gọi thợ.
- Chạm thiết bị thấy tê: ngắt điện thiết bị đó ngay, không thử lại, gọi thợ kiểm tra nối đất và chống rò.
- Không thay cầu dao lớn hơn, không giữ, không buộc cần gạt.
- Nhà cũ, nhiều thiết bị mới: nhờ thợ điện kiểm tra tổng thể, chia lại nhánh, lắp chống rò cho khu ướt.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cầu dao cứ nhảy liên tục?
Có ba lý do chính: quá tải khi dùng nhiều thiết bị lớn cùng lúc, ngắn mạch ở dây hoặc thiết bị, và rò điện làm cầu dao chống giật tác động. Rút hết thiết bị rồi đóng lại một lần: nhảy ngay khi không tải là lỗi ở dây, cần thợ điện.
Ổ cắm nóng có nguy hiểm không?
Hơi ấm khi dùng thiết bị lớn là thường gặp, nhưng nóng không chạm lâu được, biến màu hay chảy nhựa là nguy hiểm. Nguyên nhân hay gặp là tiếp xúc kém trong ổ hoặc phích lỏng. Thôi dùng ổ đó và nhờ thợ thay.
Ngửi thấy mùi khét điện nhưng không thấy khói thì làm gì?
Ngắt cầu dao khu vực nghi ngờ, rút các thiết bị, mở cửa cho thoáng và lần theo mùi. Kể cả khi mùi đã hết, vẫn nên gọi thợ điện kiểm tra, vì dây trong tường có thể đã bị nóng chảy lớp cách điện.
Có nên thay aptomat lớn hơn để không bị nhảy?
Không. Aptomat được chọn theo khả năng chịu tải của dây. Thay cái lớn hơn mà không đổi dây thì dây trong tường sẽ quá tải và có thể cháy trước khi aptomat kịp nhảy. Muốn dùng nhiều thiết bị hơn, cần thợ tính lại và đi dây nhánh mới.
Cháy ổ cắm có dùng nước dập được không?
Không dùng nước khi chưa chắc đã mất điện. Hãy ngắt cầu dao nếu tới được an toàn, dùng bình chữa cháy bột hoặc CO₂, và gọi 114 nếu lửa không tắt ngay hoặc khói nhiều.
