Hắt hơi khi bước ra nắng là một phản xạ có thật, gọi là phản xạ hắt hơi do ánh sáng (photic sneeze reflex), còn có tên vui là "hội chứng ACHOO". Tuỳ nghiên cứu, khoảng 18–35% dân số có phản xạ này. Nó có tính di truyền, vô hại với đa số người, và lời giải được nhắc nhiều nhất là tín hiệu ánh sáng chói "lan" sang dây thần kinh phụ trách cảm giác ở mũi.
Một câu hỏi từ thời Aristotle
Hiện tượng này được để ý từ rất sớm. Trong bộ Problemata (Các vấn đề) gắn với tên Aristotle, có câu hỏi vì sao hơi nóng của mặt trời khiến người ta hắt hơi. Người xưa nghĩ đó là do nóng. Đến thế kỷ 17, nhà triết học Anh Francis Bacon được kể là đã tự thử: ông nhắm mắt quay mặt ra nắng thì không hắt hơi, mở mắt ra thì hắt hơi. Ông kết luận chính ánh sáng đi vào mắt, không phải hơi nóng, mới là thủ phạm.
Cái tên "ACHOO" ra đời khoảng cuối thập niên 1970, do một nhóm nhà di truyền học Mỹ đặt, ghép từ chữ cái đầu của cụm tiếng Anh Autosomal Dominant Compelling Helio-Ophthalmic Outburst — đại ý "cơn bùng phát do mặt trời qua mắt, di truyền trội". Tên dài cố tình được chọn để đọc lên nghe giống tiếng hắt hơi.
Phản xạ diễn ra thế nào
Người có phản xạ thường mô tả cùng một kịch bản: đang ở trong nhà, trong hầm xe hay dưới bóng cây, bước ra chỗ nắng gắt, nheo mắt, và trong một hai giây là hắt hơi — thường một đến vài cái liên tiếp. Sau đó, dù vẫn đứng ngoài nắng, họ không hắt hơi nữa. Phải vào chỗ tối một lúc rồi ra lại thì mới "kích hoạt" tiếp.
Điều đó cho thấy phản xạ phản ứng với sự thay đổi đột ngột từ tối sang sáng, chứ không phải với ánh sáng đều đều. Đèn flash chụp ảnh, đèn khám mắt chiếu thẳng cũng có thể gây ra.
Vì sao ánh sáng lại làm ngứa mũi
Hai dây thần kinh nằm gần nhau
Lời giải được trích dẫn nhiều nhất liên quan đến dây thần kinh số V (dây sinh ba), dây phụ trách cảm giác vùng mặt, trong đó có niêm mạc mũi. Khi ánh sáng mạnh đột ngột chiếu vào mắt, đồng tử co lại nhờ tín hiệu đi qua dây thần kinh thị giác và các đường phản xạ quanh đó. Ở một số người, tín hiệu này có vẻ "lan" sang đường dẫn của dây sinh ba, khiến não hiểu nhầm rằng mũi đang bị kích thích — và ra lệnh hắt hơi để tống thứ gây kích thích ra ngoài.
Vẫn còn là giả thuyết
Cần nói rõ: cơ chế chính xác chưa được xác định đầy đủ. Giả thuyết "tín hiệu lan" phù hợp với nhiều quan sát, chẳng hạn một số người cũng hắt hơi khi nhổ lông mày hay khi bị chạm vào vùng quanh mắt — những chỗ cũng do dây sinh ba phụ trách. Nhưng vì sao chỉ một phần dân số có, và vì sao chỉ khi thay đổi ánh sáng đột ngột, thì vẫn đang được nghiên cứu.
Bao nhiêu người có và có di truyền không
Các khảo sát cho con số khá khác nhau, thường dao động trong khoảng 18% đến 35%, tuỳ cách hỏi và nhóm người được hỏi. Nhiều nguồn làm tròn thành "khoảng một phần tư". Phần đông người có phản xạ này kể rằng bố hoặc mẹ cũng vậy, phù hợp với kiểu di truyền trội: chỉ cần thừa hưởng từ một bên là có thể có. Các nghiên cứu di truyền gần đây cho thấy nó liên quan đến nhiều gen chứ không chỉ một.
| Điều đã khá chắc | Điều còn chưa rõ |
|---|---|
| Phản xạ có thật, lặp lại được ở cùng một người | Cơ chế thần kinh chính xác |
| Hay chạy trong gia đình | Gen nào đóng vai trò chính |
| Kích hoạt bởi chuyển từ tối sang sáng đột ngột | Vì sao có người hắt một cái, có người hắt liền năm sáu cái |
| Vô hại với sức khoẻ ở đa số người | Tỉ lệ chính xác trong dân số Việt Nam (chưa thấy khảo sát) |
Khi nào phản xạ này thành chuyện an toàn
Bản thân cái hắt hơi không hại gì, nhưng thời điểm của nó có thể gây nguy hiểm:
- Lái xe ra khỏi hầm, gầm cầu, hầm gửi xe: mỗi cái hắt hơi khiến mắt nhắm lại trong khoảnh khắc. Đi xe máy giữa trưa nắng mà hắt hơi liền mấy cái là mất tầm nhìn vài giây.
- Đứng trên cao, trên thang: hắt hơi mạnh có thể làm mất thăng bằng.
- Cầm vật sắc, vật nóng: như đang nấu ăn cạnh cửa sổ nắng.
- Phi công: đây là lý do phản xạ này từng được giới hàng không quân sự quan tâm, vì phi công thường xuyên đổi hướng bay, đối mặt mặt trời đột ngột.
Cách phòng đơn giản nhất: đeo kính râm trước khi bước ra nắng, nhất là khi lái xe. Khi cảm thấy sắp hắt hơi mà đang chạy xe, giảm tốc, giữ chặt tay lái, tấp vào lề nếu cần.
Phân biệt với dị ứng và chứng sợ ánh sáng
Không phải hắt hơi ngoài nắng nào cũng là phản xạ ánh sáng. Ra đường hắt hơi cũng có thể do bụi, phấn hoa, khói xe, không khí lạnh. Dấu hiệu phân biệt: phản xạ ánh sáng xảy ra ngay khi chói mắt, không kèm ngứa mũi, chảy nước mũi kéo dài; còn dị ứng thường kèm ngứa mắt, chảy mũi, nghẹt mũi, kéo dài cả ngày hoặc theo mùa.
Cũng cần phân biệt với chứng sợ ánh sáng (photophobia): thấy đau, khó chịu thật sự khi gặp ánh sáng. Đây là triệu chứng có thể đi kèm đau nửa đầu, viêm mắt hoặc bệnh lý nghiêm trọng hơn.
Khi nào nên đi khám
- Hắt hơi kèm chảy mũi, ngứa mắt, nghẹt mũi kéo dài nhiều tuần hoặc lặp lại theo mùa — có thể là viêm mũi dị ứng, nên khám tai mũi họng.
- Ánh sáng làm đau mắt, mắt đỏ, nhìn mờ — khám mắt sớm.
- Sợ ánh sáng kèm đau đầu dữ dội đột ngột, sốt, cứng cổ, nôn — đi cấp cứu ngay.
- Bỗng dưng hắt hơi do ánh sáng ở tuổi trưởng thành mà trước đó chưa từng có, kèm các triệu chứng thần kinh khác — nên hỏi bác sĩ.
Tự thử
- Phép thử cửa ra vào: ngồi trong phòng tối vài phút, rồi bước ra chỗ sáng (sân, ban công lúc trời nắng), nhìn về phía bầu trời sáng — tuyệt đối không nhìn thẳng vào mặt trời. Để ý xem mũi có râm ran không.
- Thử nhắm mắt: làm lại, nhưng lần này nhắm mắt khi bước ra. Nếu hắt hơi chỉ xảy ra khi mở mắt, bạn vừa lặp lại thí nghiệm của Francis Bacon.
- Thử đeo kính râm: lần thứ ba, đeo kính râm. Nhiều người thấy phản xạ giảm hẳn.
- Hỏi bố mẹ, anh chị em: xem trong nhà có ai cũng vậy không. Đây là cách đơn giản để thấy tính di truyền.
- Mẹo "dừng cơn": nhiều người kể rằng ấn nhẹ vào nhân trung (rãnh giữa mũi và môi) hoặc nhìn xuống đất có thể chặn được. Đây là kinh nghiệm truyền miệng, chưa có nghiên cứu chắc chắn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhìn ra nắng lại hắt hơi?
Đó là phản xạ hắt hơi do ánh sáng. Giả thuyết phổ biến là khi ánh sáng mạnh đột ngột vào mắt, tín hiệu lan sang dây thần kinh phụ trách cảm giác ở mũi, khiến não hiểu nhầm là mũi bị kích thích và ra lệnh hắt hơi.
Hội chứng ACHOO là gì?
Là tên gọi khác của phản xạ hắt hơi do ánh sáng, ghép từ chữ đầu của cụm tiếng Anh nghĩa là "cơn bùng phát do mặt trời qua mắt, di truyền trội". Tên được chọn để đọc giống tiếng hắt hơi.
Bao nhiêu người hắt hơi khi ra nắng?
Tuỳ nghiên cứu, khoảng 18–35% dân số, nhiều nguồn làm tròn thành một phần tư. Phản xạ thường chạy trong gia đình.
Hắt hơi khi ra nắng có phải bệnh không?
Không. Với đa số người, đây là một nét di truyền vô hại. Chỉ cần cẩn thận khi lái xe ra khỏi hầm hay đứng trên cao, và đeo kính râm để giảm phản xạ.
Làm sao phân biệt hắt hơi do nắng với dị ứng?
Hắt hơi do ánh sáng xảy ra ngay khi chói mắt rồi hết, không kèm chảy mũi kéo dài. Dị ứng thường kèm ngứa mắt, chảy mũi, nghẹt mũi và kéo dài nhiều giờ hoặc theo mùa.