Người xưa tin điềm báo vì đó là cách để đoán trước một thế giới đầy bất trắc: mất mùa, dịch bệnh, thiên tai, chiến tranh đến mà không có dự báo khoa học nào. Bộ não con người lại vốn giỏi tìm quy luật, kể cả ở chỗ không có quy luật. Ghép hai điều đó, điềm báo sinh ra như một "công cụ" giúp người ta bớt lo, có cảm giác kiểm soát được tương lai. Nhiều nghiên cứu tâm lý và nhân học đã lý giải điều này khá rõ.
Điềm báo trong đời sống người Việt
Điềm báo có mặt ở mọi tầng của đời sống xưa:
- Trong nhà: giật mắt, nóng tai, thạch sùng chắt lưỡi, bướm đen vào nhà, chim lợn kêu đêm, nhện sa.
- Trong ngày đặc biệt: người xông đất đầu năm, đồ vỡ ngày Tết, trời mưa ngày cưới.
- Trong việc làng, việc nước: sao chổi, nhật thực, động đất, lũ lớn, cây cổ thụ đổ.
Ở tầng quốc gia, chính sử cũng ghi chép những "dị tượng". Bộ Đại Việt sử ký toàn thư nhiều lần chép các hiện tượng như sao chổi mọc, nhật thực, động đất, hạn hán, có khi đặt cạnh những biến cố chính trị. Đó là lối chép sử chịu ảnh hưởng của tư tưởng Nho gia, nơi trời và người được cho là có quan hệ cảm ứng với nhau.
Gốc tư tưởng: "thiên nhân cảm ứng"
Ở Trung Hoa thời Hán, nhà Nho Đổng Trọng Thư hệ thống hoá thuyết "thiên nhân cảm ứng": trời và người tác động qua lại; khi vua cai trị không tốt, trời sẽ gửi tai dị như lũ lụt, sao chổi, nhật thực để răn. Thuyết này được các triều đại Việt Nam tiếp nhận. Vì vậy, có những lần nhà vua thấy thiên tai thì xuống chiếu tự trách mình, ân xá, giảm thuế.
Nhìn từ hôm nay, thuyết này sai về mặt khoa học: nhật thực có lịch tính trước được hàng trăm năm, sao chổi có quỹ đạo, không liên quan đến chuyện triều chính. Nhưng nó có một tác dụng xã hội đáng chú ý: buộc người cầm quyền phải tự xét lại khi dân gặp khó.
Bộ não thích tìm quy luật
Con người sống sót được là nhờ khả năng nhận ra mối liên hệ: ăn quả này thì đau bụng, trời có kiểu mây này thì sắp mưa, bụi cỏ động đậy thì có thể có thú. Khả năng ấy rất có lợi, nhưng nó có một mặt trái: não thà "báo động nhầm" còn hơn bỏ sót. Nhầm một bụi cỏ thành con hổ chỉ mất công chạy; nhầm một con hổ thành bụi cỏ thì mất mạng.
Điềm báo là sản phẩm của chính cơ chế này: hai sự việc xảy ra gần nhau (giật mắt và có chuyện vui) được nối thành quan hệ nhân quả. Những lần trùng hợp được nhớ, những lần không trùng thì quên.
Thí nghiệm chim bồ câu "mê tín"
Năm 1948, nhà tâm lý học B. F. Skinner công bố một thí nghiệm nổi tiếng. Ông cho chim bồ câu đói vào lồng, cứ cách một khoảng thời gian cố định lại nhả thức ăn ra, hoàn toàn không phụ thuộc vào việc chim làm gì. Sau một thời gian, nhiều con chim hình thành những động tác lặp đi lặp lại kỳ quặc: con thì xoay vòng, con thì ngóc đầu về một góc lồng, như thể "tin rằng" động tác đó làm thức ăn rơi ra. Skinner gọi đây là hành vi "mê tín" ở chim. Dù cách giải thích của ông về sau còn được bàn lại, thí nghiệm vẫn cho thấy chỉ cần trùng hợp ngẫu nhiên là đủ sinh ra "nghi lễ".
Bất trắc càng lớn, điềm báo càng nhiều
Nhà nhân học Bronisław Malinowski, khi nghiên cứu cư dân quần đảo Trobriand (Thái Bình Dương) đầu thế kỷ 20, ghi nhận một điều rất đáng chú ý: khi đánh cá trong đầm phá yên tĩnh, an toàn, họ không làm phép thuật gì; nhưng khi ra khơi đánh cá ngoài biển lớn, nơi nguy hiểm và kết quả bấp bênh, họ thực hiện nhiều nghi lễ cầu may. Malinowski cho rằng phép thuật và điềm báo xuất hiện ở đúng chỗ mà kỹ năng con người không kiểm soát hết.
Điều này cũng thấy rõ ở Việt Nam: nghề đi biển, nghề nông phụ thuộc thời tiết, việc thi cử, việc cưới hỏi, xây nhà, những việc có rủi ro lớn và kết quả khó đoán, là nơi tập trung nhiều kiêng kỵ và điềm báo nhất.
| Hoàn cảnh | Mức độ bất trắc | Điềm báo, kiêng kỵ |
|---|---|---|
| Việc nhà thường ngày | Thấp | Ít, chủ yếu mang tính vui |
| Thi cử, phỏng vấn xin việc | Cao | Kiêng ăn trứng, mặc đồ "may mắn", xin chữ |
| Cưới hỏi, xây nhà, khai trương | Cao | Xem ngày, xem tuổi, nhiều kiêng kỵ |
| Đi biển, đi rừng thời xưa | Rất cao | Rất nhiều kiêng kỵ về lời nói, hành động |
| Ốm nặng trong nhà | Rất cao | Đọc điềm từ tiếng chim, tiếng chó, giấc mơ |
Cảm giác kiểm soát
Năm 1975, nhà tâm lý học Ellen Langer công bố các thí nghiệm về "ảo tưởng kiểm soát": người ta thường tin mình ảnh hưởng được tới những kết quả hoàn toàn do may rủi, chẳng hạn người được tự tay chọn vé số thì định giá vé của mình cao hơn người được phát vé ngẫu nhiên. Điềm báo mang lại cảm giác tương tự: biết trước điềm thì có thể "phòng", có thể "giải", nên đỡ thấy mình bất lực.
Một nghiên cứu năm 2010 của Lysann Damisch và cộng sự từng gây chú ý khi cho rằng mang theo bùa may mắn giúp người ta làm bài tốt hơn nhờ tăng tự tin. Tuy nhiên, các nhóm khác thử lặp lại thí nghiệm này sau đó đã không tìm thấy hiệu quả tương tự. Đây là ví dụ tốt để nhớ: một nghiên cứu đơn lẻ chưa đủ để kết luận, kể cả khi kết luận nghe rất dễ chịu.
Khi nào điềm báo có hại
Phần lớn điềm báo vô hại, thậm chí đáng yêu, là một phần văn hoá. Nhưng có những lúc niềm tin vào điềm gây hại thật:
- Chậm đi khám: coi ù tai, giật mắt kéo dài là "điềm" mà không đi khám khi có dấu hiệu bệnh.
- Đổ lỗi cho người khác: định kiến "người này mang xui", "nhà kia có ma" từng khiến nhiều người bị xa lánh, xua đuổi.
- Hành hạ con vật: đánh đuổi chim lợn, mèo đen, quạ vì cho là điềm gở.
- Tốn tiền vì sợ: chi tiền lớn cho những dịch vụ "giải điềm".
- Lo âu kéo dài: có người lo lắng cả năm vì một điềm xấu, mất ngủ, căng thẳng.
Gặp chuyện này thì làm gì
- Giữ điềm báo như văn hoá: kể cho con cháu nghe, giải thích kèm lời giải khoa học. Câu chuyện vẫn còn, nỗi sợ thì bớt.
- Thử tự ghi chép: mỗi lần gặp một "điềm", ghi lại ngày giờ và điều xảy ra sau đó. Sau một hai tháng, đếm xem bao nhiêu lần trúng, bao nhiêu lần không. Đây là cách đơn giản nhất để tự kiểm.
- Với điềm liên quan sức khoẻ (giật mắt, ù tai, ngứa tay, mất ngủ): áp dụng nguyên tắc "kéo dài hoặc kèm dấu hiệu lạ thì đi khám", bất kể điềm nói gì.
- Không dùng điềm để phán xét người khác hay để doạ trẻ con.
- Đọc thêm: sách về phong tục Việt Nam như của Toan Ánh, Phan Kế Bính (Việt Nam phong tục) để hiểu điềm báo trong bối cảnh đời sống xưa; sách phổ biến khoa học về tâm lý học nhận thức để hiểu vì sao não ta thích tìm quy luật.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người xưa tin điềm báo?
Vì cuộc sống xưa đầy bất trắc mà không có dự báo khoa học, và bộ não con người vốn giỏi tìm quy luật, kể cả ở chỗ không có. Điềm báo giúp người ta có cảm giác đoán trước và kiểm soát được tương lai, bớt lo âu.
Điềm báo có thật không?
Chưa có bằng chứng khoa học nào cho thấy giật mắt, chim kêu hay đồ vỡ báo trước được sự việc. Cảm giác "điềm linh" chủ yếu đến từ việc ta nhớ những lần trùng hợp và quên những lần không trùng.
Thuyết thiên nhân cảm ứng là gì?
Đây là thuyết do nhà Nho Đổng Trọng Thư thời Hán hệ thống hoá, cho rằng trời và người tác động qua lại, khi vua cai trị không tốt thì trời gửi tai dị để răn. Thuyết này ảnh hưởng đến cách chép sử ở Trung Hoa và Việt Nam.
Thí nghiệm chim bồ câu mê tín của Skinner là gì?
Năm 1948, B. F. Skinner cho thức ăn rơi xuống lồng chim bồ câu theo giờ cố định, không phụ thuộc chim làm gì. Nhiều con chim hình thành động tác lặp lại kỳ quặc như thể tin động tác đó làm ra thức ăn.
Vì sao nghề đi biển có nhiều kiêng kỵ?
Nhà nhân học Malinowski nhận thấy phép thuật và điềm báo tập trung ở những việc nguy hiểm, kết quả bấp bênh như đánh cá ngoài biển lớn. Đi biển xưa là nghề rủi ro cao nên có nhiều kiêng kỵ.
