Chim lợn kêu đêm là điềm gì: cú lợn và nỗi sợ của người xưa

"Chim lợn" mà dân gian sợ thực chất là cú lợn, phổ biến nhất là cú lợn lưng xám (Tyto alba), loài cú săn chuột về đêm, kêu tiếng rít khàn "éc... éc" như lợn. Người xưa tin chim lợn kêu gần nhà là điềm có người sắp mất. Chưa có bằng chứng nào cho thấy tiếng kêu ấy báo trước cái chết; ngược lại, cú lợn là "người bạn" của nhà nông vì mỗi năm bắt rất nhiều chuột.

Dân gian nói gì về chim lợn

Ở nông thôn miền Bắc, tiếng chim lợn kêu giữa đêm là một trong những âm thanh khiến người ta rợn nhất. Lời đồn phổ biến: chim lợn kêu ở mái nhà ai, nhà đó sắp có tang. Có nơi đuổi chim lợn bằng cách đập mâm, ném đá, thắp đuốc. Trẻ con được dặn đêm nghe chim lợn kêu thì trùm chăn, không ra ngoài.

Người châu Âu cũng từng có niềm tin gần giống. Từ thời La Mã, cú bị coi là chim báo điềm dữ; học giả Pliny Già gọi cú là loài chim "báo tang". Ở Anh, tiếng rít của cú lợn trong đêm từng gắn với chuyện người sắp mất. Cùng một loài chim, cùng một nỗi sợ, ở hai nửa thế giới.

Cú lợn là loài chim gì

Ở Việt Nam có hai loài thường được gọi là cú lợn:

• Cú lợn lưng xám (Tyto alba), còn gọi là cú lợn trắng: một trong những loài chim phân bố rộng nhất thế giới, có mặt ở hầu hết các châu lục.
• Cú lợn lưng nâu (Tyto longimembris): sống ở đồng cỏ, ít gặp gần nhà hơn.

Đặc điểm dễ nhận ra của cú lợn lưng xám:

Bộ máy săn mồi trong bóng tối

Cú lợn là một trong những thợ săn đêm giỏi nhất trong thế giới chim:

• Tai cực thính: đĩa mặt hoạt động như chiếc chảo thu âm. Hai lỗ tai đặt lệch nhau, một bên cao một bên thấp, giúp cú định vị con mồi cả theo chiều ngang lẫn chiều dọc. Các thí nghiệm kinh điển của nhà sinh học Masakazu Konishi từ thập niên 1970 cho thấy cú lợn có thể bắt chuột trong bóng tối hoàn toàn chỉ nhờ âm thanh.
• Bay êm: mép trước lông cánh có răng cưa nhỏ, mặt lông mềm như nhung, làm giảm tiếng gió rít. Chuột không nghe thấy cú tới.
• Thức ăn chính là chuột, ngoài ra có chuột chù, thằn lằn, côn trùng lớn.

Cú nuốt chửng con mồi, rồi nhả ra những viên chứa lông và xương không tiêu hoá được. Các nhà khoa học thu nhặt những viên này dưới chỗ cú đậu để biết chúng ăn gì, nhiều trường còn dùng chúng trong bài học sinh học.

Vì sao chim lợn bị gắn với cái chết

Không có bằng chứng cú biết trước ai sắp mất. Nhưng có thể hiểu vì sao người xưa nghĩ vậy:

1. Thời điểm: cú kêu vào nửa đêm, lúc yên tĩnh nhất, lúc người ốm thường trở bệnh nặng, lúc người thức canh người bệnh nghe rõ nhất.
2. Nơi chốn: cú thích mái đình, chùa, nghĩa trang có cây cổ thụ, những nơi vốn gắn với cái chết và thế giới tâm linh.
3. Trí nhớ chọn lọc: chim lợn kêu rất nhiều đêm mà không có chuyện gì thì không ai nhớ. Chỉ một lần chim kêu trùng với đám tang là cả làng nhắc mãi.
4. Hình dáng: mặt trắng như mặt người, bay không tiếng, tiếng kêu lạ, là đủ cho mọi trí tưởng tượng.
5. Có người giải thích rằng nhà có người ốm thường thắp đèn khuya, đèn thu hút côn trùng, chuột ra kiếm ăn, và cú tới săn. Đây là một giả thuyết hợp lý nhưng chưa ai nghiên cứu kiểm chứng.

Cú không phải nơi nào cũng bị sợ

Trái với nỗi sợ ở làng quê Việt, nhiều nền văn hoá coi cú là biểu tượng tốt:

• Ở Hy Lạp cổ, con cú gắn với nữ thần trí tuệ Athena; đồng tiền bạc của thành Athens in hình con cú. Từ đó cú trở thành biểu tượng của sự thông thái ở phương Tây.
• Trong văn hoá Ấn Độ giáo, cú là vật cưỡi của nữ thần Lakshmi, vị thần của phúc lộc.
• Ở Nhật Bản, chữ "cú" (fukurō) đọc gần giống cụm từ mang nghĩa "không vất vả", nên tượng cú là món quà cầu may khá phổ biến.

Cùng một loài chim, nơi sợ, nơi quý. Điều đó cho thấy "điềm" nằm trong cách con người kể chuyện, không nằm trong con chim.

Cú lợn có ích thế nào

Một cặp cú lợn nuôi con có thể bắt rất nhiều chuột trong một mùa sinh sản. Vì vậy ở nhiều nước, người ta chủ động mời cú về:

• Ở Malaysia, các đồn điền cọ dầu đã dựng hộp làm tổ cho cú lợn từ nhiều thập niên để kiểm soát chuột thay vì dùng thuốc diệt chuột.
• Ở Israel, một chương trình dựng hộp tổ cú trên đồng ruộng đã được duy trì nhiều năm, cũng để giảm dùng thuốc diệt chuột.
• Ở châu Âu và Mỹ, nhiều trang trại treo hộp tổ cú ở kho thóc.

Thuốc diệt chuột là mối nguy lớn với cú: cú ăn chuột đã trúng độc cũng bị ngộ độc theo. Giết cú hoặc rải thuốc chuột bừa bãi là tự đánh mất một "đội bắt chuột" miễn phí.

Tất cả các loài cú đều nằm trong Phụ lục II của Công ước CITES về buôn bán quốc tế các loài động thực vật hoang dã. Bắt, nuôi nhốt, buôn bán cú hoang dã ở Việt Nam có thể vi phạm quy định về bảo vệ động vật hoang dã.

Gặp chuyện này thì làm gì

• Nghe chim lợn kêu: thử tìm bằng đèn pin từ xa, đừng chiếu thẳng lâu vào mắt cú. Thấy được con chim mặt trắng hình trái tim là đã "giải mã" được điềm.
• Đừng đuổi, ném đá, bắt cú. Cú đang giúp bắt chuột cho xóm làng.
• Có cú làm tổ trên mái nhà, kho: để yên nếu không gây hại. Nếu cần sửa mái, chờ hết mùa cú nuôi con.
• Nhặt được cú non rơi tổ, cú bị thương: liên hệ kiểm lâm hoặc trung tâm cứu hộ động vật hoang dã gần nhất, không tự nuôi.
• Giảm thuốc diệt chuột ở nơi có cú, hoặc dùng bẫy cơ học.
• Muốn nghe tiếng cú lợn: các thư viện âm thanh chim trực tuyến có bản ghi tiếng Tyto alba. Nghe vài lần, lần sau gặp ngoài đời sẽ thấy quen, bớt sợ.