Truyền thuyết đô thị là những câu chuyện rợn, lạ được kể như chuyện có thật, thường xảy ra với "bạn của một người bạn", ở một nơi quen thuộc như trường học, bệnh viện, chung cư, taxi đêm. Chúng lan nhanh vì đánh vào cảm xúc mạnh, có chi tiết đủ cụ thể để tin nhưng không bao giờ kiểm chứng được, và vì mạng xã hội thưởng cho những gì khiến người ta muốn chia sẻ ngay.
Truyền thuyết đô thị là gì
Thuật ngữ "urban legend" được nhà nghiên cứu văn hoá dân gian người Mỹ Jan Harold Brunvand phổ biến rộng rãi qua cuốn The Vanishing Hitchhiker (Người quá giang biến mất) năm 1981. Ông chỉ ra rằng những câu chuyện kể truyền miệng thời hiện đại có cấu trúc rất giống truyện cổ tích, chỉ thay lâu đài bằng siêu thị, thay ngựa bằng ô tô.
Một truyền thuyết đô thị điển hình có mấy dấu hiệu:
- Nguồn luôn ở cách người kể một hai bước: "bạn của chị họ tớ", "anh tài xế quen của bố". Nhà văn Anh Rodney Dale gọi đây là chuyện "FOAF" (friend of a friend, bạn của một người bạn).
- Bối cảnh quen thuộc, gần gũi: ngôi trường mình học, con đường mình đi, bệnh viện trong thành phố.
- Có một chi tiết "chốt" gây sốc ở cuối: tiền trả taxi hoá ra là vàng mã, cô gái quá giang hoá ra đã chết nhiều năm trước.
- Kèm một bài học ngầm: đừng đi đêm một mình, đừng tin người lạ, đừng tò mò chỗ cấm.
Những "mẫu chuyện" quen thuộc ở Việt Nam
Không cần nêu tên nơi cụ thể, hầu như ai lớn lên ở Việt Nam cũng từng nghe một trong những khung chuyện sau. Điều đáng chú ý là cùng một khung chuyện xuất hiện ở rất nhiều nơi, mỗi nơi tin rằng nó xảy ra ở chỗ mình.
| Khung chuyện | Nội dung thường gặp | Bản tương tự ở nước ngoài |
|---|---|---|
| Trường xây trên nghĩa địa | Nhà vệ sinh, phòng thí nghiệm có tiếng khóc, bóng người | Chuyện trường học có ma ở Nhật, Hàn, Mỹ |
| Khách đi taxi, xe ôm đêm | Chở khách ra nghĩa trang, sáng ra tiền trả hoá thành vàng mã | "Người quá giang biến mất" ở Mỹ và châu Âu |
| Thang máy, tầng hầm chung cư | Thang máy tự dừng ở một tầng không có người, bấm nút vẫn chạy | Các chuyện thang máy ở Hàn, Nhật |
| Bệnh viện, nhà xác | Bệnh nhân đã mất vẫn gọi chuông, đi dạo hành lang | Có ở gần như mọi nước |
| Đường vắng, khúc cua "tử thần" | Có người mặc áo trắng đứng vẫy xe | "Lady in white", "phantom hitchhiker" |
Việc cùng một câu chuyện có mặt ở hàng chục thành phố, mỗi nơi một "địa chỉ thật", là bằng chứng mạnh nhất rằng đây là mẫu chuyện truyền miệng, không phải sự kiện riêng lẻ.
Vì sao chuyện rợn lan nhanh
Cảm xúc mạnh thắng sự thật
Năm 2001, các nhà tâm lý Chip Heath, Chris Bell và Emily Sternberg công bố nghiên cứu trên Journal of Personality and Social Psychology về "chọn lọc cảm xúc" ở truyền thuyết đô thị. Họ thấy những phiên bản gây ghê sợ hơn được người tham gia sẵn lòng kể lại nhiều hơn, và các truyền thuyết có nhiều yếu tố ghê sợ cũng lan rộng hơn trên các trang web sưu tầm. Nói cách khác, chuyện được chọn để kể tiếp không phải vì đúng mà vì "đã".
Tin sai đi xa hơn tin thật
Một nghiên cứu lớn trên tạp chí Science năm 2018 của nhóm Soroush Vosoughi, Deb Roy và Sinan Aral (MIT) phân tích hàng chục nghìn chuỗi tin trên Twitter và kết luận: tin sai lan xa hơn, nhanh hơn, rộng hơn tin thật, và nguyên nhân chính là con người chứ không phải tài khoản tự động. Tin sai thường mới lạ và gây bất ngờ hơn, mà mới lạ là thứ người ta thích chia sẻ.
Chi tiết cụ thể tạo cảm giác thật
Một câu chuyện có tên đường, số phòng, giờ giấc nghe đáng tin hơn hẳn chuyện chung chung. Truyền thuyết đô thị thường có rất nhiều chi tiết kiểu đó, nhưng là những chi tiết không kiểm tra được: không có tên người, không có ngày tháng chính xác, không có giấy tờ.
Kể chuyện ma là một hoạt động xã hội
Kể chuyện rợn cho bạn bè là cách gắn kết: cùng sợ, cùng cười, cùng có chung một "bí mật" về nơi mình sống. Một câu chuyện về chính ngôi trường mình học khiến học sinh cảm thấy nơi đó có lịch sử, có chiều sâu.
Mặt trái của truyền thuyết đô thị
Phần lớn truyền thuyết đô thị vô hại, chỉ là chuyện kể cho vui. Nhưng có những trường hợp gây thiệt hại thật:
- Nhà, căn hộ bị đồn có ma khó bán, khó cho thuê, chủ nhà mất tiền mà không làm gì sai.
- Người bị gắn tên vào câu chuyện, ví dụ gia đình có người mất trong một vụ tai nạn, bị đem chuyện riêng ra làm chuyện ma, rất đau lòng.
- Người tò mò đột nhập vào nhà hoang, công trình bỏ dở, toà nhà đang sửa để "thám hiểm ma", gặp tai nạn ngã, sập, điện giật, hoặc vi phạm pháp luật vì xâm nhập chỗ ở.
- Chuỗi tin nhắn doạ dẫm kiểu "không chia sẻ cho mười người sẽ gặp xui" làm trẻ nhỏ sợ hãi thật sự.
Cách nhận ra và kiểm tra một chuyện rợn
- Hỏi "ai trực tiếp thấy?" Nếu câu trả lời luôn là "bạn của bạn", nhiều khả năng đây là truyền thuyết.
- Tìm xem chuyện này có xuất hiện ở nơi khác không. Gõ khung chuyện (ví dụ "taxi chở khách ra nghĩa trang tiền vàng mã") lên công cụ tìm kiếm, thường sẽ thấy hàng chục bản ở nhiều thành phố.
- Kiểm tra ảnh. Dùng công cụ tìm kiếm ảnh ngược để xem bức ảnh "ma" đã từng xuất hiện ở đâu, có phải ảnh cũ, ảnh dàn dựng không.
- Tìm chi tiết kiểm được như ngày tháng, tên báo đưa tin. Báo chí chính thống có ghi nhận sự kiện không?
- Để ý cảm xúc của chính mình. Muốn chia sẻ ngay lập tức là lúc nên chậm lại một nhịp.
Gặp chuyện này thì làm gì
- Thích chuyện rợn thì cứ đọc, cứ kể, nhưng kể như chuyện kể. Nói rõ "nghe đồn là", đừng khẳng định có thật.
- Không nêu tên người thật, địa chỉ nhà thật khi kể hay đăng chuyện ma. Chủ nhà và gia đình người đã mất có thể bị tổn thương.
- Không đột nhập công trình bỏ hoang để "săn ma". Sàn mục, lỗ thang máy hở, dây điện, kết cấu yếu mới là thứ nguy hiểm.
- Con nhận chuỗi tin nhắn doạ dẫm thì giải thích cho con đó là trò lan truyền, xoá đi không có gì xảy ra.
- Đọc thêm: cuốn The Vanishing Hitchhiker của Brunvand và các trang chuyên kiểm chứng tin đồn để thấy cùng một chuyện đã đi vòng quanh thế giới thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Truyền thuyết đô thị là gì?
Truyền thuyết đô thị là câu chuyện lạ, rợn được kể như chuyện có thật, thường xảy ra với "bạn của một người bạn" ở nơi quen thuộc. Thuật ngữ được Jan Harold Brunvand phổ biến qua cuốn The Vanishing Hitchhiker năm 1981.
Vì sao chuyện ma lan nhanh trên mạng?
Chuyện gây sợ hãi, ghê rợn kích thích cảm xúc mạnh nên người ta muốn chia sẻ ngay. Nghiên cứu năm 2018 trên tạp chí Science cho thấy tin sai thường lan xa và nhanh hơn tin thật vì chúng mới lạ, bất ngờ hơn.
Chuyện taxi chở khách ma trả tiền vàng mã có thật không?
Đây là một khung chuyện xuất hiện ở rất nhiều thành phố, mỗi nơi nói là chuyện của mình, giống truyện "người quá giang biến mất" ở phương Tây. Chưa có bằng chứng nào xác nhận.
Làm sao biết một chuyện rợn là thật hay bịa?
Hỏi ai trực tiếp chứng kiến, tìm xem chuyện có xuất hiện ở nơi khác không, tìm ảnh ngược và tìm chi tiết kiểm được như ngày tháng, nguồn báo chí. Chuyện chỉ dẫn tới "bạn của bạn" thường là truyền thuyết.
Vì sao trường nào cũng bị đồn xây trên nghĩa địa?
Đây là khung chuyện rất phổ biến vì trường học đông người, có nhiều góc vắng, và học sinh thích chia sẻ chuyện rợn để gắn kết. Ở đô thị cũ, nhiều khu đất từng là nghĩa trang cũng góp phần làm câu chuyện có vẻ hợp lý.
