Ma lai, ma gà là gì: định kiến từng hại người ở một số vùng cao

Ma lai và ma gà là những lời đồn dân gian gán cho một số người, thường là phụ nữ ở một số cộng đồng vùng cao, rằng họ "có ma" trong người hoặc nuôi ma trong nhà để hại người khác. Không có bằng chứng nào cho thấy chuyện đó có thật. Thứ có thật là hậu quả: nhiều người bị gán tiếng đã bị xa lánh, xua đuổi khỏi làng, đánh đập, có trường hợp bị giết. Hiểu đúng chuyện này là để không lặp lại sự bất công.

Dân gian kể gì về ma lai, ma gà

Lời đồn có nhiều biến thể, không thống nhất giữa các vùng. Có thể tóm lại ba dạng hay gặp:

• Ma lai: chuyện kể ban đêm đầu một người tách khỏi thân, bay đi kèm theo ruột, ăn bậy bạ rồi về nhập lại trước khi trời sáng. Người bị đồn là ma lai bị cho là hay ốm vặt, mặt xanh, mắt đỏ. Nhiều nước Đông Nam Á cũng có hình tượng giống hệt: krasue ở Thái Lan, penanggalan ở Malaysia.
• Ma gà: lời đồn rằng một gia đình "nuôi ma" trong nhà, ma đó theo người nhà đi khắp nơi, ai ăn uống, nói chuyện, va chạm với họ thì bị ốm, đau bụng, mê sảng.
• "Thuốc thư", "thuốc độc": lời đồn rằng ai đó có thứ thuốc bí mật bỏ vào đồ ăn để hại người. Lời đồn này hay đi kèm hai dạng trên.

Điểm chung của cả ba: không ai tận mắt thấy cái được đồn. Cái người ta thấy là một người bị ốm, rồi tìm ra "thủ phạm" là người hàng xóm.

Lời đồn sinh ra từ đâu

Bệnh tật không lời giải

Ở những bản làng xa trạm y tế, chưa có nước sạch, người ta sống chung với sốt rét, lỵ, ngộ độc thức ăn, ngộ độc nấm, rượu pha tạp, bệnh truyền nhiễm. Một người khoẻ mạnh bỗng đau bụng dữ dội sau bữa ăn ở nhà hàng xóm. Khi không biết đến vi khuẩn hay độc tố, người ta tìm nguyên nhân ở con người: chắc nhà kia "có ma".

Cần một người để đổ lỗi

Nhà nhân học gọi đây là cơ chế "vật tế thần": một cộng đồng đang lo âu, mất mùa, có dịch bệnh, dễ dồn nỗi sợ lên một người hoặc một gia đình. Người bị chọn thường là người yếu thế: phụ nữ goá, người nghèo, người từ nơi khác đến, người có ngoại hình hay tính cách khác thường, người khá giả lên nhanh khiến kẻ khác ghen tị.

Lời đồn tự nuôi lớn

Khi đã có tiếng, mọi chuyện xấu quanh người đó đều bị đọc theo lời đồn. Ai ốm sau khi gặp họ thì "đúng rồi". Những lần gặp mà chẳng ai ốm thì không ai nhớ. Lời đồn còn bị truyền theo dòng họ: con cái người bị gán tiếng cũng bị coi là "có ma", khó lấy vợ lấy chồng.

Cái giá con người phải trả

Báo chí Việt Nam nhiều năm qua đã ghi lại nhiều câu chuyện đau lòng ở các tỉnh miền núi: gia đình bị cả bản tẩy chay, không ai mua bán, không ai cho mượn nông cụ; người bị đuổi khỏi làng phải dựng lều sống một mình trong rừng; phụ nữ bị chồng bỏ vì bị gán tiếng; người bị đánh đập, đốt nhà; có những vụ án mạng mà hung thủ khai lý do là nạn nhân "có ma".

Những câu chuyện này không thuộc riêng một dân tộc nào. Lời đồn kiểu này từng xuất hiện ở nhiều cộng đồng khác nhau, kể cả ở đồng bằng trong quá khứ. Gán ma lai, ma gà cho cả một dân tộc là lặp lại đúng cái lỗi đã sinh ra lời đồn: quy tội cho một nhóm người mà không có bằng chứng.

Thế giới cũng từng như vậy: cuộc săn phù thuỷ

Châu Âu và Bắc Mỹ có một chương sử tương tự với quy mô lớn hơn nhiều. Từ khoảng thế kỷ 15 đến thế kỷ 18, hàng chục nghìn người, phần lớn là phụ nữ, bị xử tử vì bị buộc tội phù thuỷ. Lý do thường giống hệt: bò của hàng xóm chết, đứa trẻ ốm, mất mùa, và ai đó đứng ra chỉ tay. Vụ xử ở Salem (Massachusetts, năm 1692) với 19 người bị treo cổ là ví dụ được nghiên cứu nhiều nhất.

Ở một số nơi trên thế giới, việc buộc tội phù thuỷ vẫn còn gây ra bạo lực đến hôm nay, và Liên Hợp Quốc đã nhiều lần lên tiếng về tình trạng này. Bài học chung rất rõ: khi bệnh tật và bất hạnh được giải thích bằng "người kia có ma", người yếu thế sẽ là người chịu đòn.

Pháp luật nói gì

Ở Việt Nam, gán cho người khác là "có ma" để bêu riếu, xua đuổi không chỉ sai về đạo lý mà còn có thể vi phạm pháp luật. Tuỳ hành vi và hậu quả, người làm có thể bị xử lý theo các quy định như:

Hiến pháp bảo đảm quyền bất khả xâm phạm về thân thể, danh dự, nhân phẩm và quyền tự do cư trú của mọi công dân. Không hương ước, lệ làng nào được phép đuổi một người khỏi nơi họ sống vì lời đồn.

Khoa học trả lời từng lời đồn

• "Ăn ở nhà họ về thì đau bụng": ngộ độc thực phẩm, nước không sạch, rượu tự nấu kém chất lượng, ăn nấm rừng, lá rừng lạ. Một bữa ăn đông người mà nhiều người cùng đau bụng là dấu hiệu cần báo trạm y tế, không phải dấu hiệu có ma.
• "Gặp họ xong thì sốt, mê sảng": sốt rét, nhiễm trùng, cảm nắng, mất nước. Sốt cao ở trẻ nhỏ có thể gây co giật, nói mê.
• "Mặt xanh, mắt đỏ, hay ốm": thiếu máu, sốt rét mạn, đau mắt đỏ, thiếu ăn. Người bị gán tiếng vì trông ốm yếu thực ra là người cần được chữa bệnh.
• "Cả nhà đó đều có ma": người trong một nhà dùng chung nguồn nước, chung bữa ăn, chung điều kiện sống, nên dễ mắc chung bệnh.

Gặp chuyện này thì làm gì

• Không nhắc lại lời đồn, kể cả "nghe nói thế thôi". Mỗi lần nhắc là một lần lời đồn lớn thêm.
• Ai ốm thì đưa đi trạm y tế, nhiều người cùng ốm sau một bữa ăn thì báo ngay để kiểm tra ngộ độc.
• Thấy ai bị xua đuổi, đánh đập vì bị gán "có ma", báo cho trưởng thôn, công an xã, Hội Liên hiệp Phụ nữ, đồn biên phòng nơi gần nhất.
• Nếu chính mình hoặc người thân bị gán tiếng, giữ lại bằng chứng (tin nhắn, người làm chứng), tìm đến chính quyền xã và các tổ chức trợ giúp pháp lý miễn phí của Nhà nước.
• Khi viết, khi kể về chủ đề này, không nêu tên dân tộc, tên bản cụ thể như thể "ở đó có ma lai". Hãy nói đó là định kiến và kể về con người chịu thiệt.
• Đọc thêm: các phóng sự điều tra về nạn kỳ thị "ma gà" trên báo chí chính thống, và sách về lịch sử săn phù thuỷ ở châu Âu để thấy cùng một cơ chế lặp lại ở nhiều nơi.