Ma trành là hồn người bị hổ vồ chết, theo truyện xưa bị hổ sai khiến, dẫn hổ đi bắt người khác và chỉ được giải thoát khi có kẻ chết thay. Quan niệm này có gốc từ văn hoá Trung Hoa, từng phổ biến ở những vùng người Việt sống gần rừng núi có hổ. Đằng sau câu chuyện là một nỗi sợ rất thật: trong nhiều thế kỷ, hổ là một trong những mối nguy chết người lớn nhất ở làng ven rừng.
Truyện xưa kể gì về ma trành
Trong chuyện kể, người bị hổ vồ không được yên nghỉ. Hồn họ bị hổ giữ lại làm "trành": đi trước hổ dò đường, gỡ bẫy, cởi áo quần nạn nhân mới cho hổ ăn, dụ người khác vào rừng bằng giọng nói quen thuộc. Chỉ khi hổ ăn thịt được người mới, hồn cũ mới được đi đầu thai, và người mới lại thay chỗ làm trành.
Những chi tiết hay gặp trong lời kể ở các làng ven rừng:
- Ban đêm nghe tiếng người quen gọi tên ngoài cổng rừng thì không được đáp, vì có thể là trành gọi.
- Người bị hổ bắt thường "đi theo như bị mê", không kêu cứu, vì trành đã làm họ mất hồn.
- Trành sợ một số thứ nhất định và có tục để đuổi trành. Những tục này khác nhau theo từng vùng.
Gốc gác: "giúp hổ làm trành"
Chữ "trành" là âm Hán Việt của chữ 倀. Thành ngữ Trung Hoa 為虎作倀, đọc theo âm Hán Việt là "vị hổ tác trành", nghĩa là "làm trành cho hổ", dùng để chỉ kẻ làm tay sai giúp kẻ ác hại người. Truyện về trành xuất hiện nhiều trong các tập truyện chí quái Trung Hoa, đặc biệt các truyện về hổ được gom lại trong bộ Thái Bình quảng ký soạn thời Tống.
Người Việt tiếp nhận cả câu chuyện lẫn thành ngữ. Trong tiếng Việt cũ, "làm trành" hay "đồ trành" cũng là lời mắng kẻ đi theo phò kẻ mạnh để hại người cùng cảnh. Nhờ vậy, ma trành vừa là nhân vật truyện ma, vừa là một hình ảnh đạo đức rất sắc: nạn nhân bị biến thành công cụ hại người khác.
Hổ trong đời sống người Việt xưa
Để hiểu vì sao có ma trành, cần nhớ rằng hổ từng có mặt ở hầu khắp các vùng rừng Việt Nam, từ miền núi phía Bắc, Trường Sơn đến Tây Nguyên và Đông Nam Bộ. Người đi rừng lấy củi, lấy mật, người làm rẫy, người đi buôn qua đèo đều có thể gặp hổ. Tài liệu thời Pháp thuộc nhắc nhiều tới chuyện hổ bắt người và việc treo thưởng cho người giết hổ.
Kiêng gọi tên hổ
Vì sợ, người Việt kiêng gọi thẳng tên hổ, sợ nó nghe thấy. Thay vào đó là những tên tôn kính: "ông Ba Mươi", "ông Cọp", "ngài", "ông". Có nhiều cách giải thích gốc của cái tên "ông Ba Mươi", chẳng hạn chuyện tiền thưởng ba mươi quan cho ai giết được hổ, hay chuyện hổ bị đánh ba mươi roi trong truyện cổ, nhưng chưa cách nào được xác nhận chắc chắn. Kiêng tên con vật đáng sợ là hiện tượng có ở nhiều ngôn ngữ; chẳng hạn nhiều nhà ngôn ngữ học cho rằng từ "bear" (gấu) trong tiếng Anh vốn là cách nói tránh, nghĩa gốc là "con vật màu nâu".
Không phải hổ nào cũng ác
Văn học Việt cũng có hình ảnh hổ biết ơn. Truyện "Con hổ có nghĩa" trong Lan Trì kiến văn lục của Vũ Trinh kể chuyện hổ trả ơn người đỡ đẻ và người lấy xương mắc cổ cho nó. Truyện này nằm trong sách Ngữ văn ở trường phổ thông. Hai hình ảnh, hổ dữ có trành và hổ có nghĩa, cho thấy người xưa vừa sợ vừa kính loài vật này.
Lời giải: điều gì đã xảy ra thật
Không có bằng chứng nào cho thấy hồn người bị hổ vồ đi dẫn đường cho hổ. Nhưng từng chi tiết của chuyện ma trành đều có thể khớp với những điều có thật về hổ và về con người.
| Chi tiết trong truyện | Điều có thể giải thích |
|---|---|
| Hổ biết rõ đường, biết chỗ người hay qua | Hổ có lãnh thổ rộng, đi tuần theo lối mòn cố định, học được giờ giấc người đi rừng |
| Hổ quay lại cùng một làng nhiều lần | Hổ đã bắt người một lần thành công dễ lặp lại, nhất là hổ già, hổ bị thương không săn được mồi nhanh |
| Người bị bắt "như bị mê", không kêu | Phản ứng đông cứng khi quá sợ; hổ thường tấn công từ phía sau, cắn vào gáy, nạn nhân không kịp phản ứng |
| Nghe tiếng người gọi trong rừng đêm | Tiếng thú, tiếng chim đêm, tiếng gió; nỗi sợ làm tai "nghe ra" tiếng gọi |
| Quần áo nạn nhân bị lột rời | Thú ăn thịt kéo lê, xé xác; quần áo vương vãi dễ bị đọc thành "có người cởi" |
Hổ ăn thịt người: con số thật
Phần lớn hổ tránh người. Hổ trở thành "hổ ăn thịt người" thường vì già yếu, gãy răng, bị thương, hoặc vì rừng bị phá làm cạn con mồi. Trường hợp được ghi nhận nhiều nhất trong lịch sử là con hổ cái ở vùng Champawat (giáp ranh Nepal và Ấn Độ), bị cho là đã giết khoảng 436 người trước khi bị thợ săn Jim Corbett bắn hạ năm 1907. Corbett sau đó viết sách kể lại, trong đó ông giải thích nhiều con hổ ăn thịt người ông săn được đều có vết thương cũ khiến chúng không săn mồi bình thường được.
Hổ ở Việt Nam hôm nay
Câu chuyện đã đảo ngược. Hổ không còn là mối đe doạ với người; con người mới là mối đe doạ với hổ. Phá rừng, săn bắt để lấy da, xương nấu "cao hổ" đã làm hổ hoang dã ở Việt Nam gần như biến mất. Các khảo sát của giới bảo tồn trong những năm gần đây hầu như không còn ghi nhận hổ hoang dã. Hổ Đông Dương được xếp vào loài nguy cấp trong Sách đỏ, và mọi hành vi săn bắt, buôn bán, nuôi nhốt trái phép, tàng trữ sản phẩm từ hổ đều bị pháp luật nghiêm cấm.
Nghĩa là, ma trành ngày nay chỉ còn trong sách. Còn "cao hổ cốt" vẫn được rao bán lén lút, phần nhiều là hàng giả, và việc mua bán đó tiếp tay cho nạn buôn lậu động vật hoang dã.
Gặp chuyện này thì làm gì
- Đọc truyện gốc: "Con hổ có nghĩa" (Vũ Trinh) và các bản dịch truyện chí quái Trung Hoa có truyện hổ, để thấy hai cách người xưa nhìn loài hổ.
- Dùng đúng thành ngữ: "làm trành cho hổ" dùng để chỉ kẻ tiếp tay cho cái ác, không dùng cho người bị hại.
- Không mua sản phẩm từ hổ như cao, nanh, móng, da. Thấy rao bán thì có thể báo cơ quan kiểm lâm hoặc công an.
- Tìm hiểu về bảo tồn: các vườn quốc gia và trung tâm cứu hộ động vật hoang dã có tài liệu, chương trình tham quan giáo dục về các loài thú lớn.
- Đi rừng, đi trek thì đi theo người dẫn đường địa phương, đi theo nhóm, báo lịch trình cho người nhà. Nguy cơ thật ngày nay là lạc đường, rắn, ong, ngã, lũ quét, chứ không còn là hổ.
Câu hỏi thường gặp
Ma trành là gì?
Ma trành là hồn người bị hổ vồ chết trong truyện xưa, bị hổ sai khiến dẫn đường bắt người khác và chỉ được giải thoát khi có người chết thay. Quan niệm này có gốc từ văn hoá Trung Hoa. Không có bằng chứng nào cho thấy ma trành có thật.
"Làm trành cho hổ" nghĩa là gì?
Đây là thành ngữ gốc Hán "vị hổ tác trành", nghĩa là làm tay sai giúp kẻ ác hại người. Hình ảnh lấy từ chuyện hồn người bị hổ vồ lại đi dẫn hổ bắt người khác.
Vì sao gọi hổ là ông Ba Mươi?
Người xưa kiêng gọi thẳng tên hổ vì sợ nên dùng những tên tôn kính như ông Ba Mươi, ông Cọp. Có nhiều cách giải thích gốc của số "ba mươi" nhưng chưa có cách nào được xác nhận chắc chắn.
Việt Nam còn hổ hoang dã không?
Các khảo sát bảo tồn gần đây hầu như không còn ghi nhận hổ hoang dã ở Việt Nam. Hổ Đông Dương là loài nguy cấp, mọi hành vi săn bắt, buôn bán sản phẩm từ hổ đều bị cấm.
Vì sao có hổ ăn thịt người?
Phần lớn hổ tránh người. Hổ bắt người thường là hổ già, gãy răng, bị thương hoặc sống ở nơi con mồi cạn kiệt do phá rừng. Hổ đã bắt người thành công một lần dễ lặp lại hành vi đó.
