Ma xó, ma men, ma cỏ là những "tên ma" đã đi vào lời ăn tiếng nói hằng ngày của người Việt: ma xó là ma ở xó nhà, ma men là cái say của rượu, ma cỏ là ma hoang ngoài đồng hay cách gọi chung chuyện ma quỷ. Phần lớn những từ này ngày nay được dùng như cách ví von hơn là để nói về ma thật. Tiếng Việt còn có cả một nhóm từ có chữ "ma" mà chẳng dính dáng gì đến ma, vì chúng vay từ tiếng Pháp, tiếng Mã Lai hay tiếng Hán.
Vì sao tiếng Việt có nhiều "loại ma" đến vậy
Trong quan niệm dân gian, ma không phải một thứ duy nhất. Mỗi loại ma gắn với một nơi chốn hoặc một kiểu chết: chết đuối thành ma da, chết đói thành ma đói, ma ở xó nhà là ma xó. Đặt tên riêng cho từng loại là cách người xưa "chia bản đồ" nỗi sợ: chỗ nào cần cẩn thận, lúc nào nên tránh.
Theo thời gian, khi niềm tin nhạt đi, những cái tên ấy không mất mà chuyển nghĩa. Chúng trở thành từ để chê, để đùa, để tả tính cách. Đây là quá trình rất phổ biến trong mọi ngôn ngữ: tiếng Anh nói "gremlin" cho lỗi máy móc vô cớ, "poltergeist" cho đứa trẻ nghịch phá đồ đạc.
Những tên ma quen thuộc
| Tên | Dân gian quan niệm | Nghĩa thường dùng ngày nay |
|---|---|---|
| Ma xó | Ma ở góc tối, xó bếp trong nhà, quanh quẩn và biết hết chuyện nhà | Người lủi thủi trong góc; người biết tường tận chuyện trong nhà |
| Ma men | Thứ "ma" trong rượu làm người ta say, nói càn, làm bậy | Cơn say, thói nghiện rượu ("bị ma men dắt") |
| Ma cỏ | Ma hoang ngoài đồng, ngoài bãi, không ai thờ cúng | Chuyện ma nói chung ("chuyện ma cỏ"), nhất là ở Nam Bộ |
| Ma đói | Hồn chết đói, theo Phật giáo là ngạ quỷ | Người gầy gò, đói ăn, ăn uống vồ vập |
| Ma da | Hồn người chết đuối | Vẫn dùng như lời răn tránh sông nước |
| Ma cà rồng | Một loại ma hút máu trong chuyện dân gian | Dùng để dịch "vampire" của phương Tây; ví người bóc lột |
| Ma mới, ma cũ | Người mới chết và người chết lâu trong cùng nghĩa địa | Người mới đến và người cũ ở một tập thể |
Ma xó: con ma "người nhà"
Ma xó có lẽ là loại ma gần gũi nhất. Góc bếp, xó nhà ngày xưa tối om, đầy bồ hóng, là nơi để nồi niêu, củi đóm, nơi chuột chạy rúc rích ban đêm. Những tiếng động lạ trong xó tối được gán cho một thứ ma "ở cùng" gia đình. Vì ma ở ngay trong nhà, nó được tưởng tượng là biết hết mọi chuyện: ai giấu tiền chỗ nào, ai cãi nhau với ai. Từ đó "ma xó" được dùng để ví người biết rõ ngóc ngách chuyện nhà, hoặc người cứ ru rú trong góc không chịu ra ngoài.
Ma men: gọi cái say bằng tên ma
Gọi rượu là "ma men" là một cách nói rất tinh. Người say làm những điều họ không làm khi tỉnh, như thể bị một thứ gì đó nhập vào. Đổ lỗi cho "ma men" vừa là cách chữa thẹn, vừa là cách cảnh báo. Ngày nay ta biết rõ "ma men" là gì: rượu ức chế vùng não kiểm soát hành vi, làm chậm phản xạ, giảm khả năng phán đoán. Uống rượu bia rồi lái xe là vi phạm luật giao thông hiện hành ở Việt Nam, bất kể nồng độ cồn bao nhiêu.
Ma cỏ: ma không nơi nương tựa
"Cỏ" trong ma cỏ gợi đến chốn hoang: bãi cỏ, gò đất, nơi người chết không được chôn cất tử tế, không có con cháu thờ phụng. Ở Nam Bộ, "ma cỏ" còn là cách gọi chung, hơi xuề xoà, cho mọi chuyện ma: "con nít đừng nghe chuyện ma cỏ". Cách nói này phản ánh một thái độ khá thực tế của người miền Nam với chuyện tâm linh: nói tới nhưng không quá nặng nề.
Chữ "ma" mà chẳng phải ma
Đây là phần thú vị nhất. Tiếng Việt có nhiều từ mở đầu bằng "ma" nhưng gốc hoàn toàn khác:
| Từ | Nguồn gốc | Nghĩa |
|---|---|---|
| Ma-nơ-canh | Tiếng Pháp mannequin | Hình nộm trưng bày quần áo |
| Ma két | Tiếng Pháp maquette | Mẫu dàn trang, mô hình |
| Ma cà bông | Tiếng Pháp vagabond | Kẻ lang thang, du đãng |
| Ma cô | Tiếng Pháp maquereau (nghĩa lóng) | Kẻ dắt gái |
| Ma tà | Tiếng Mã Lai mata-mata | Lính cảnh sát thời Pháp thuộc ở Nam Kỳ |
| Ma tuý | Hán Việt 麻醉, "ma" là tê | Chất gây nghiện (nghĩa gốc: làm tê, gây mê) |
| Ma sát | Hán Việt 摩擦, "ma" là cọ xát | Lực cản khi hai vật cọ vào nhau |
Trong khi đó, những từ như "ma lực", "ma thuật", "ma quỷ", "ma vương" mang chữ Hán 魔. Chữ này được dùng nhiều trong kinh Phật để dịch tên Māra, thứ ma chướng cản trở người tu hành. Vậy nên khi nghe chữ "ma" trong một từ ghép, đáng dừng lại một giây để hỏi: ma nào?
Những tên ma nói gì về người Việt
Nhìn danh sách tên ma, có thể thấy vài điều về đời sống ngày xưa:
- Nỗi sợ gắn với nơi chốn cụ thể: sông nước, xó bếp, bãi hoang. Đó đều là những nơi có nguy hiểm thật (đuối nước, chuột, rắn, lạc đường).
- Cái chết "không trọn" bị sợ nhất: chết đuối, chết đói, chết nơi hoang vắng, không ai thờ. Nỗi lo người chết không được chăm sóc phản ánh vai trò rất lớn của việc thờ cúng tổ tiên.
- Thói xấu được gọi là ma: ma men cho rượu. Đổ cho ma là cách nói thói xấu như thứ đến từ bên ngoài, có thể "đuổi" đi được.
- Tiếng Việt dùng ma để đùa: ma xó, ma cũ, ma mới phần lớn đã thành từ trêu chọc, cho thấy người Việt sống với chuyện ma khá thoải mái.
Gặp chuyện này thì làm gì
- Khi gặp một từ có chữ "ma", tra từ điển để biết đó là ma thật, chữ Hán hay từ vay tiếng Pháp. Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học (chủ biên Hoàng Phê) là chỗ đáng tin để bắt đầu.
- Hỏi ông bà, cha mẹ ở quê mình gọi những loại ma nào, kể chuyện gì. Ghi lại: đó là tư liệu ngôn ngữ địa phương đang mất dần.
- Dùng tên ma để ví von thì nhìn người nghe. Gọi ai đó là "ma đói", "ma xó" có thể thành lời chê nặng.
- Nếu "ma men" là chuyện thật trong nhà (người thân uống nhiều, đập phá, lái xe khi say), đó là vấn đề sức khoẻ và an toàn, cần nói chuyện nghiêm túc và tìm hỗ trợ y tế, không nên coi là chuyện để đùa.
- Đọc thêm: sách về từ nguyên tiếng Việt, từ điển từ vay mượn tiếng Pháp trong tiếng Việt, để thấy lớp từ "ma" ngoại lai còn nhiều hơn bảng trên.
Câu hỏi thường gặp
Ma xó là gì?
Ma xó là loại ma dân gian tin là ở góc tối, xó bếp trong nhà và biết hết chuyện nhà. Ngày nay từ này dùng để ví người cứ lủi thủi trong góc hoặc người biết tường tận chuyện trong gia đình.
Ma men nghĩa là gì?
Ma men là cách gọi cơn say rượu, như thể có thứ ma trong rượu làm người ta nói càn, làm bậy. "Bị ma men dắt" nghĩa là say đến mất tự chủ. Đây là cách nói ví von, không phải loại ma có thật.
Ma cỏ là gì?
Ma cỏ là ma hoang ngoài đồng bãi, không ai thờ cúng. Ở Nam Bộ, "ma cỏ" còn là cách gọi chung cho chuyện ma, như "chuyện ma cỏ".
Ma cà bông có phải là ma không?
Không. Ma cà bông là từ vay tiếng Pháp "vagabond", nghĩa là kẻ lang thang, du đãng. Tương tự, ma-nơ-canh từ "mannequin", ma két từ "maquette".
Ma tà là gì?
Ma tà là cách gọi lính cảnh sát thời Pháp thuộc ở Nam Kỳ, vay từ tiếng Mã Lai "mata-mata". Từ này không liên quan đến ma quỷ.
