Ma da (còn gọi là ma nước) là hồn người chết đuối trong chuyện dân gian Việt. Người ta kể nó ẩn dưới sông, ao, giếng, kéo chân người đang bơi để tìm kẻ chết thay, nhờ đó mới được siêu thoát. Chưa ai chứng minh ma da có thật, nhưng chuyện này sống dai vì nó là lời răn về một mối nguy rất thật: đuối nước, nguyên nhân tử vong hàng đầu ở trẻ em Việt Nam.
Dân gian kể gì về ma da
Chuyện ma da có nhiều dị bản theo vùng, nhưng khung chung khá giống nhau. Người chết đuối không được về với tổ tiên, hồn cứ quanh quẩn ở khúc sông nơi mình chết. Muốn thoát, hồn đó phải "bắt" được một người khác chết đuối đúng chỗ ấy. Vì vậy những khúc sông "năm nào cũng có người chết" bị người làng đồn là có ma da giữ.
Các chi tiết hay gặp trong lời kể:
- Ma da kéo chân từ dưới lên, người bơi giỏi mấy cũng bị cuốn chìm.
- Ma da hiện thành đứa trẻ ngồi trên bờ, rủ trẻ khác xuống tắm, hoặc thành bó rơm, khúc gỗ trôi lờ lững để dụ người bơi ra vớt.
- Giữa trưa nắng và lúc chạng vạng là giờ ma da "hay ra", nên người lớn cấm trẻ tắm sông giờ đó.
- Ai đã từng bị "ma da kéo" mà thoát thì không nên quay lại khúc sông ấy nữa.
Ở nhiều làng ven sông, chuyện ma da gắn với tục cúng ở bến nước hoặc lập miếu nhỏ nơi có người chết đuối. Đó là phần tín ngưỡng của từng địa phương; ở đây ta chỉ ghi lại như một nét văn hoá, không bàn chuyện cúng có tác dụng hay không.
Vì sao chuyện ma da ra đời
Hãy hình dung một làng quê trước đây: ao, sông, kênh mương bao quanh nhà; trẻ con tự chơi với nhau cả buổi trưa trong khi người lớn ra đồng; không có lớp dạy bơi, không có phao, không có người cứu hộ. Trẻ chết đuối là chuyện năm nào cũng xảy ra. Người lớn cần một lời cấm mà trẻ con nhớ được và sợ thật. "Đừng ra sông kẻo ma da kéo chân" làm việc đó tốt hơn mọi lời giảng giải về dòng chảy hay chuột rút.
Chuyện ma da cũng giúp người ta lý giải cái chết khó hiểu. Một thanh niên bơi giỏi chết ngay chỗ nước không sâu lắm, một đứa trẻ vừa nãy còn đùa trên bờ mà phút sau đã chìm không một tiếng kêu. Khi chưa có kiến thức về sinh lý đuối nước, "có thứ gì đó kéo xuống" là cách giải thích tự nhiên nhất.
Khoa học giải thích cái "kéo chân"
Những điều người xưa gọi là ma da kéo chân, ngày nay đều có tên cụ thể. Không cái nào cần đến ma để xảy ra.
| Điều dân gian kể | Điều thường xảy ra thật |
|---|---|
| Bơi giỏi vẫn bị kéo chìm | Chuột rút ở bắp chân, đùi khi nước lạnh hoặc bơi lâu; người bơi hoảng, uống nước, kiệt sức rất nhanh |
| Khúc sông "có ma", năm nào cũng có người chết | Hố sâu đột ngột (thường do khai thác cát), đáy dốc, dòng chảy xiết hoặc xoáy nước ở khúc sông cong, chân cầu |
| Đang lội thì bị "hút" xuống | Đáy bùn lún, bước hụt từ chỗ nông xuống chỗ sâu, chân vướng rong, lưới, cành cây |
| Chìm mà không kêu được tiếng nào | Phản ứng đuối nước bản năng: người đang chìm phải dồn sức để thở, không vẫy tay hay hô hoán được |
| Hai người chết cùng lúc | Người không biết kỹ năng cứu nhảy xuống cứu bạn, bị người hoảng loạn ghì chặt kéo chìm theo |
| Ma ra giờ trưa, giờ chạng vạng | Giờ trưa người lớn vắng mặt; chạng vạng thì khó nhìn thấy người gặp nạn |
Người đuối nước không giống trên phim
Phim ảnh hay cho thấy người đuối nước vùng vẫy, la hét. Thực tế thường ngược lại. Các chuyên gia cứu hộ mô tả hình ảnh "đuối nước bản năng": đầu ngửa ra sau, miệng sát mặt nước, tay đập xuống nước theo chiều ngang để cố nâng người lên, không vẫy gọi được, người gần như đứng thẳng trong nước. Giai đoạn này có thể chỉ kéo dài vài chục giây trước khi chìm hẳn. Người đứng gần đôi khi tưởng nạn nhân đang đùa. Đây chính là cái "chìm không một tiếng động" mà người xưa gán cho ma da.
Nước lạnh và sự hoảng loạn
Khi rơi bất ngờ vào nước lạnh, cơ thể phản xạ thở gấp. Nếu lúc đó đầu đang dưới nước, người ta hít phải nước ngay lập tức. Nỗi sợ làm nhịp thở và nhịp tim tăng, cơ bắp gồng cứng, càng nhanh mệt. Một người bơi được vài chục mét ở bể bơi có thể không trụ nổi vài phút ở sông có dòng chảy.
Con số thật đằng sau lời răn
Ở Việt Nam, đuối nước là nguyên nhân tử vong hàng đầu ở trẻ em do tai nạn thương tích. Theo số liệu của ngành lao động – thương binh – xã hội nhiều năm qua, mỗi năm có khoảng hơn 2.000 trẻ em chết đuối; con số này đã giảm so với khoảng đầu thập niên 2010 nhưng vẫn rất cao so với các nước phát triển. Trẻ trai bị đuối nước nhiều hơn trẻ gái. Phần lớn các vụ xảy ra ở ao, hồ, sông suối, hố nước gần nhà, và nhiều vụ vào mùa hè khi trẻ nghỉ học.
Nói cách khác, cái "ma" mà người xưa sợ vẫn còn đó, chỉ là ta biết rõ hơn nó là gì.
Những tục sai cần bỏ khi cứu người đuối nước
Đi kèm chuyện ma da là vài cách sơ cứu dân gian có hại. Nên biết để không làm theo:
- Vác nạn nhân lên vai chạy vòng vòng để "xốc nước". Ngành y tế đã nhiều lần khuyến cáo không làm việc này. Nước trong phổi không chảy ra theo kiểu đó, trong khi thời gian quý giá để thổi ngạt, ép tim bị mất.
- Dốc ngược nạn nhân, ấn bụng thật mạnh để nước chảy ra. Không cần thiết và có thể làm nạn nhân nôn, hít chất nôn vào phổi.
- Nhảy xuống cứu khi mình không biết kỹ năng cứu. Đây là lý do của nhiều vụ chết đuối hai, ba người một lúc.
Cách đúng ở mức phổ thông: gọi to người giúp và gọi cấp cứu 115; cứu từ trên bờ bằng cách đưa sào, cành cây, ném phao, can nhựa, dây; khi đưa được nạn nhân lên bờ mà nạn nhân không thở thì thổi ngạt và ép tim ngay, làm liên tục tới khi nhân viên y tế tới. Kỹ năng thổi ngạt, ép tim nên học trực tiếp ở lớp sơ cấp cứu của Hội Chữ thập đỏ hoặc cơ sở y tế, không học qua chữ.
Ma da trong văn hoá các nơi khác
Ý tưởng "hồn người chết đuối kéo người sống xuống nước" không chỉ có ở Việt Nam. Văn hoá Trung Hoa có "thuỷ quỷ" cũng cần tìm người thế mạng. Dân gian Slav có rusalka, hồn những cô gái chết dưới nước. Nhật Bản có kappa, sinh vật sống dưới sông, được dùng để răn trẻ không bơi một mình. Ở Anh có Jenny Greenteeth, mụ phù thuỷ ẩn dưới lớp bèo ao tù.
Điểm chung đáng chú ý: hầu như nơi nào có nhiều trẻ em chết đuối, nơi đó có một nhân vật dưới nước dùng để doạ trẻ. Các nhà nghiên cứu văn hoá dân gian gọi đây là loại "nhân vật răn đe" (cautionary figure): nỗi sợ được giao cho một hình hài để dễ nhớ, dễ truyền.
Gặp chuyện này thì làm gì
- Cho trẻ học bơi và học kỹ năng an toàn dưới nước. Biết bơi chưa đủ; trẻ cần biết nổi, biết thả lỏng khi chuột rút, biết bám vật nổi và gọi giúp.
- Không để trẻ tắm sông, ao, hồ khi không có người lớn biết bơi đi cùng, kể cả trẻ đã biết bơi.
- Rào, đậy giếng, bể chứa nước, hố móng quanh nhà. Trẻ nhỏ có thể chết đuối ở chỗ nước chỉ sâu vài chục phân.
- Khi đi sông, đi đò, đi thuyền: mặc áo phao, dù quãng đường ngắn.
- Thấy người đuối nước: hô to, gọi 115, cứu từ trên bờ bằng vật dài hoặc vật nổi; chỉ xuống nước khi mình đã học kỹ năng cứu.
- Kể chuyện ma da cho trẻ thì kể kèm lý do thật: khúc sông này có hố sâu, chỗ này nước xoáy. Lời răn sẽ còn hiệu lực khi trẻ lớn lên và hết sợ ma.
- Học sơ cấp cứu ở một lớp có thực hành trên mô hình. Đó là kỹ năng cả nhà nên có.
Câu hỏi thường gặp
Ma da là gì?
Ma da là hồn người chết đuối trong chuyện dân gian Việt, được kể là ẩn dưới sông, ao và kéo chân người khác để tìm kẻ chết thay. Đây là chuyện truyền miệng, chưa có bằng chứng nào cho thấy ma da có thật. Chuyện tồn tại chủ yếu như một lời răn trẻ tránh sông nước.
Vì sao người biết bơi vẫn chết đuối?
Chuột rút, nước lạnh, dòng chảy xiết, xoáy nước và hố sâu đột ngột có thể làm người bơi giỏi kiệt sức chỉ trong vài phút. Hoảng loạn làm tình hình tệ hơn. Bơi ở bể khác rất xa bơi ở sông tự nhiên.
Có nên vác người đuối nước chạy để xốc nước ra không?
Không. Ngành y tế khuyến cáo không làm vì việc này làm mất thời gian vàng để thổi ngạt, ép tim. Hãy gọi 115 và hồi sức ngay tại chỗ nếu nạn nhân không thở.
Vì sao khúc sông có người chết đuối hay bị đồn có ma da?
Những khúc sông có hố sâu, đáy dốc, xoáy nước hoặc dòng chảy mạnh thường lặp lại tai nạn qua nhiều năm. Người xưa không nhìn thấy đáy sông nên gán việc đó cho ma. Thực chất đó là địa hình nguy hiểm cần cảnh báo.
Mỗi năm Việt Nam có bao nhiêu trẻ em chết đuối?
Theo số liệu được ngành lao động – thương binh – xã hội công bố trong nhiều năm, khoảng hơn 2.000 trẻ em chết đuối mỗi năm. Đuối nước là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở trẻ em do tai nạn thương tích.
