Tiếng gõ, tiếng lách tách ban đêm trong nhà: nhà co giãn và ống nước

Tiếng lách tách, tiếng "cốc" khô khốc hay tiếng gõ trên trần nhà lúc nửa đêm phần lớn đến từ vật liệu co giãn khi nhiệt độ thay đổi, từ đường ống nước, và từ những con vật sống chung trong nhà. Ban đêm ta nghe rõ hơn vì xung quanh yên tĩnh và âm thanh đi xa hơn trong không khí đêm. Biết nguồn gốc rồi, phần lớn tiếng động "ma" chỉ còn là tiếng nhà thở.

Nhà cũng "co giãn" như cơ thể

Gần như mọi vật liệu đều nở ra khi nóng và co lại khi nguội. Một ngày nắng ở Việt Nam, mái tôn có thể nóng tới mức không đặt tay được; đêm xuống, nó nguội nhanh. Mỗi tấm tôn co lại một chút, trượt trên xà gồ, cọ vào đinh vít — và phát ra tiếng "cục", "tách" từng hồi. Gỗ cũng vậy, nhưng gỗ còn hút và nhả hơi ẩm, nên sàn gỗ, cầu thang gỗ, tủ gỗ kêu "rắc" vào những đêm trời trở lạnh hay chuyển mùa.

Kim loại và gỗ nối với nhau, ống nước kẹp vào tường, trần thạch cao treo trên khung thép: mỗi thứ co giãn một mức khác nhau. Khi lực tích tụ đủ lớn, chỗ tiếp giáp trượt đi một chút, tạo ra tiếng nổ nhỏ, ngắn, không đều — kiểu tiếng rất hay bị kể thành "ai đó gõ".

Vì sao hay kêu vào khoảng nửa đêm, gần sáng

Đó là lúc nhiệt độ giảm nhanh nhất sau khi mặt trời lặn, và lại giảm thêm trước rạng sáng. Mái, tường hướng tây nhận nắng chiều nhiều nhất nên nguội muộn, kêu muộn. Mở hay tắt điều hoà cũng tạo ra một đợt co giãn nhỏ trong phòng.

Đường ống nước: tiếng gõ, tiếng búa, tiếng chảy

• Búa nước. Khi một vòi nước hoặc van điện từ (máy giặt, bồn cầu, máy bơm) đóng đột ngột, dòng nước đang chảy bị chặn lại, áp lực dội ngược làm ống rung và đập vào tường thành tiếng "cộc" lớn. Nhà có máy bơm tăng áp hay gặp.
• Ống giãn nở. Ống nước nóng từ bình nóng lạnh, máy nước nóng năng lượng mặt trời co giãn khi nước nóng chảy qua rồi nguội đi, kêu tách tách dọc tường.
• Bọt khí. Khí lọt vào ống làm nước chảy ọc ọc, thường sau khi cúp nước rồi có lại.
• Bể nước, bồn cầu tự chảy. Phao bồn cầu hỏng khiến nước tự xả rồi tự nạp lúc đêm khuya, nghe như có người vừa đi vệ sinh.

Tiếng nước chảy liên tục trong tường khi không ai dùng nước là chuyện đáng kiểm tra vì có thể rò rỉ ngầm — phần này được bàn kỹ ở mục "Ngôi nhà báo bất thường".

Những "hàng xóm" sống trong nhà

Không ít tiếng gõ ban đêm là tiếng sinh vật thật:

• Chuột chạy trên trần, gặm dây, kéo đồ — tiếng sột soạt, lộp cộp có nhịp chạy, hay theo đường dọc mép trần.
• Thạch sùng chắt lưỡi "tặc tặc" — tiếng rất quen ở nhà Việt và cũng gắn với nhiều lời đồn (wiki này có bài riêng ở mục điềm lạ dân gian).
• Mối, mọt gỗ — tiếng tích tắc rất nhỏ trong gỗ khi đêm thật yên. Ở châu Âu, loài mọt gỗ "deathwatch beetle" được đặt tên theo đúng nỗi sợ đó: người ngồi canh người hấp hối giữa đêm nghe tiếng gõ trong xà nhà và cho là điềm chết.
• Chim, dơi làm tổ dưới mái, trong hộp kỹ thuật, ống thông gió.
• Mèo hàng xóm đi trên mái tôn, nhất là mùa động đực.

Bảng tra nhanh: tiếng gì, thường do đâu

Vì sao ban đêm nghe rõ hơn

Ban ngày, tiếng xe cộ, tiếng người, tiếng tivi tạo thành một lớp ồn nền che lấp những tiếng nhỏ. Đêm xuống, lớp ồn nền biến mất, tiếng tủ gỗ kêu "rắc" vốn vẫn có từ trước bỗng nổi bật lên.

Không khí cũng góp phần. Những đêm trời quang, mặt đất nguội nhanh, lớp không khí sát đất lạnh hơn lớp phía trên. Sóng âm đi lên gặp lớp ấm hơn sẽ bị bẻ cong trở lại mặt đất, nên tiếng tàu hoả, tiếng chó sủa, tiếng máy móc ở xa nghe gần hơn ban ngày.

Và còn chính người nghe. Nằm trong bóng tối, không có gì để nhìn, sự chú ý dồn hết vào tai. Một tiếng động không rõ nguồn khiến não lập tức hỏi "cái gì vậy" — câu hỏi đó, chứ không phải tiếng động, mới là thứ khiến ta mất ngủ.

Còn những tiếng động không giải thích được

Có những ngôi nhà mà gia chủ đã kiểm hết những nguồn trên vẫn còn tiếng lạ. Trường hợp đó thường là vì nguồn khó tìm (ống đi âm trong tường, tầng trên nhà hàng xóm, đường ống chung của chung cư, kết cấu nhà bên cạnh) chứ không phải vì không có nguồn. Âm thanh truyền qua kết cấu bê tông, cột, dầm rất tốt và có thể "xuất hiện" ở nơi cách xa chỗ phát ra. Chưa tìm ra không có nghĩa là không có lời giải.

Nhiều câu chuyện "nhà có ma" trong lịch sử bắt đầu bằng tiếng gõ — như tiếng gõ khiến chị em nhà Fox ở New York nổi tiếng năm 1848, mở đầu phong trào cầu hồn ở Mỹ. Nhiều năm sau, một người trong họ đã công khai thừa nhận tiếng gõ là do họ tự tạo ra bằng khớp ngón chân, dù sau đó lại rút lời. Câu chuyện cho thấy tiếng gõ dễ khiến người ta tin tới mức nào.

Tự thử: lập "bản đồ tiếng động" cho ngôi nhà

• Ghi lại 7 đêm. Mỗi lần nghe tiếng lạ, ghi giờ, vị trí, kiểu tiếng, thời tiết hôm đó (nắng hay mưa), điều hoà có chạy không. Một tuần thường đủ thấy quy luật.
• Thu âm. Đặt điện thoại thu âm ở phòng nghi ngờ qua đêm. Nghe lại lúc tỉnh táo ban ngày, nhiều tiếng sẽ bớt đáng sợ hẳn.
• Thử nước. Nhờ người lần lượt mở, tắt từng vòi, bật máy giặt, xả bồn cầu, trong lúc bạn đứng ở phòng có tiếng lạ.
• Tìm dấu vết sinh vật. Đèn pin soi mép trần, góc tủ, kho; tìm phân chuột, vết gặm, mùn gỗ.
• Thấy mùi khét, ổ điện ấm nóng, đèn chớp tắt kèm tiếng tách: ngắt cầu dao tổng nếu an toàn và gọi thợ điện. Không tự tháo ổ, mở tủ điện.