Năm 1921, bác sĩ nhãn khoa người Mỹ William H. Wilmer đăng trên American Journal of Ophthalmology lời kể của một gia đình tin rằng nhà mình có ma: tiếng chân, tiếng chuông, bóng người lạ trong đêm. Thủ phạm hoá ra là chiếc lò sưởi hỏng, đẩy khí carbon monoxide (CO) vào các phòng. Đây là một trong những ca được ghi chép sớm nhất cho thấy ngộ độc CO có thể khiến người ta thấy và nghe những thứ không có — và là lý do số một để coi chuyện "nhà ma" là chuyện an toàn trước đã.
Chuyện gia đình "H" kể lại
Trong bài báo về ảnh hưởng của khí CO lên mắt, Wilmer đưa vào lời kể của một bệnh nhân, chỉ ghi là "bà H". Gia đình bà chuyển tới một ngôi nhà cũ. Không lâu sau, cả nhà bắt đầu thấy lạ. Họ hay nhức đầu, mệt rã rời, uể oải cả ngày. Cây cảnh trong nhà héo dần.
Rồi đến những chuyện khó giải thích hơn. Theo lời kể được Wilmer chép lại, có người nghe tiếng bước chân, tiếng đồ vật rơi, tiếng chuông vào ban đêm. Có người thấy bóng người đứng trong phòng rồi biến mất. Các con trong nhà cũng kể những chuyện tương tự. Cảm giác bị ai đó đè nặng, bị theo dõi kéo dài nhiều tuần.
Một người họ hàng nghi ngờ chiếc lò sưởi dưới tầng hầm. Thợ kiểm tra thấy lò ở tình trạng rất tệ: đốt cháy không hết, khói thay vì theo ống khói đi ra ngoài lại tràn vào các phòng. Gia đình được khuyên rời khỏi nhà cho tới khi sửa xong. Sau khi lò được sửa, các "hiện tượng" cũng không còn.
Cần nói rõ: đây là lời kể của một gia đình, được một bác sĩ uy tín ghi lại, chứ không phải một thí nghiệm. Ta không biết chính xác nồng độ CO trong nhà khi đó. Nhưng diễn biến — cả nhà cùng mệt, đau đầu, cây chết, hiện tượng lạ biến mất khi nguồn khí được xử lý — khớp với những gì y học biết về ngộ độc CO mãn tính mức thấp.
CO là gì và vì sao nó nguy hiểm
Carbon monoxide là khí sinh ra khi nhiên liệu cháy không hoàn toàn: than, củi, gas, xăng, dầu. Nó không màu, không mùi, không vị. Người hít phải không có cách nào nhận ra bằng giác quan.
Khi vào máu, CO bám vào hemoglobin chặt hơn oxy nhiều lần, chiếm chỗ mà oxy lẽ ra được chở đi khắp cơ thể. Não và tim, hai cơ quan cần nhiều oxy nhất, chịu ảnh hưởng đầu tiên. Ở mức thấp kéo dài, người ta thấy nhức đầu, chóng mặt, buồn nôn, mệt, khó tập trung, có thể lú lẫn và nhìn nghe sai lệch. Ở mức cao, người ta ngất, hôn mê và tử vong — nhiều trường hợp trong lúc ngủ.
| Điều gia đình nhận thấy | Cách "nhà ma" giải thích | Cách y học giải thích |
|---|---|---|
| Cả nhà cùng nhức đầu, mệt | "Bị ám", "khí xấu" | Triệu chứng sớm điển hình của ngộ độc CO |
| Đỡ hơn khi ra ngoài, nặng hơn khi ở nhà lâu | "Ma không theo ra ngoài" | Ra chỗ thoáng thì hít ít CO hơn |
| Nghe tiếng động, thấy bóng người | "Có người khuất" | Não thiếu oxy có thể gây nhìn nghe sai lệch, lú lẫn |
| Cây trong nhà héo, vật nuôi lờ đờ | "Nhà không hợp" | Khí thải đốt cháy không hết ảnh hưởng cả cây và vật nuôi |
| Nặng hơn vào mùa lạnh, ban đêm | "Ma hoạt động đêm" | Đóng kín cửa, đốt sưởi nhiều hơn |
Ở Việt Nam, CO đến từ đâu
Ít nhà ở Việt Nam có lò sưởi kiểu Mỹ, nhưng nguồn CO thì không thiếu:
- Than tổ ong, than hoa đốt trong phòng kín để sưởi, để nấu, hoặc tục hơ sưởi cho sản phụ và trẻ sơ sinh ở một số nơi.
- Máy phát điện chạy trong nhà, trong gara, gần cửa sổ — nhất là khi mất điện sau bão.
- Xe nổ máy trong nhà, gara kín, kể cả chỉ để "hâm máy" vài phút.
- Bếp gas, bếp củi đun lâu trong bếp kín, ống hút khói hỏng.
- Nhà sát chỗ đốt rác, lò gạch, lò than, khi gió đẩy khói vào.
Hằng năm báo chí đều có tin cả gia đình ngộ độc vì đốt than sưởi trong phòng đóng kín vào mùa rét. Chuyện "nhà ma" của gia đình H vì vậy không xa lạ — chỉ là thay lò sưởi bằng bếp than.
Vì sao chuyện này hay bị đọc thành chuyện ma
Ngộ độc CO mức thấp có mấy đặc điểm khiến nó rất dễ bị hiểu nhầm:
- Triệu chứng mơ hồ. Đau đầu, mệt, buồn nôn giống cảm cúm, mất ngủ, căng thẳng. Hiếm ai nghĩ tới khí độc.
- Nhiều người cùng bị. Khi cả nhà cùng thấy lạ, người ta dễ kết luận "có cái gì đó trong nhà" — đúng, nhưng là khí chứ không phải hồn.
- Gắn với nơi chốn. Triệu chứng đỡ khi đi khỏi nhà, quay lại thì bị — rất giống kiểu "nhà bị ám" trong truyện.
- Đầu óc kém minh mẫn. Người thiếu oxy khó nghĩ rõ ràng, dễ sợ hãi, dễ tin vào lời giải đầu tiên được đưa ra.
Không phải mọi ca ngộ độc CO đều có nghe thấy, nhìn thấy điều lạ, và không phải ngôi nhà "có ma" nào cũng có CO. Nhưng vì hậu quả có thể là tử vong, đây là khả năng phải loại trừ đầu tiên.
Bác sĩ William Wilmer là ai
William Holland Wilmer (1863–1936) là bác sĩ nhãn khoa nổi tiếng ở Mỹ, người sáng lập Viện Mắt Wilmer thuộc Đại học Johns Hopkins, cơ sở mang tên ông đến nay. Bài viết năm 1921 của ông nghiên cứu tác động của khí CO lên thị giác. Lời kể của bà H được đưa vào như một ví dụ lâm sàng. Gần một thế kỷ sau, câu chuyện được nhiều trang khoa học phổ thông kể lại và trở thành ví dụ kinh điển khi bàn về "nhà ma".
Gặp chuyện này thì làm gì
- Cả nhà cùng nhức đầu, chóng mặt, buồn nôn, buồn ngủ bất thường: mở hết cửa, đưa mọi người (kể cả vật nuôi) ra chỗ thoáng ngay. Tắt bếp than, máy phát nếu tới gần được an toàn.
- Có người lơ mơ, khó đánh thức, ngất, co giật, khó thở: gọi cấp cứu 115 và đưa ra chỗ thoáng. Đừng tự chở bằng xe máy khi người bệnh không tỉnh táo nếu có thể chờ xe cấp cứu.
- Không đốt than, củi trong phòng ngủ kín. Không chạy máy phát điện trong nhà, gara hay sát cửa sổ — đặt ngoài trời, cách xa cửa. Không nổ máy xe trong gara đóng kín.
- Lắp đầu báo khí CO ở gần phòng ngủ nếu nhà dùng bếp than, bếp gas, máy phát. Đầu báo CO khác đầu báo khói và đầu báo gas — đọc kỹ khi mua.
- Kiểm tra ống khói, ống hút khói bếp định kỳ; thấy khói ám đen tường quanh bếp là dấu hiệu khói không thoát hết.
- Đã loại trừ khí độc mà vẫn thấy lạ: đọc tiếp các bài về hạ âm, tiếng gõ ban đêm, luồng lạnh trong cùng mục.
Câu hỏi thường gặp
Ngộ độc khí CO có gây ảo giác không?
Có thể. Khí CO làm não thiếu oxy, gây nhức đầu, lú lẫn, và ở một số người có thể nhìn hay nghe sai lệch. Ca nổi tiếng nhất là gia đình "H" được bác sĩ William Wilmer ghi lại năm 1921, tin nhà mình có ma cho tới khi phát hiện lò sưởi bị hỏng.
Dấu hiệu ngộ độc khí CO là gì?
Dấu hiệu sớm gồm nhức đầu, chóng mặt, buồn nôn, mệt, khó tập trung, thường nhiều người trong nhà cùng bị và đỡ khi ra ngoài. Nặng hơn là lơ mơ, ngất, co giật. Khi nghi ngờ, ra ngay chỗ thoáng và gọi 115 nếu có người không tỉnh táo.
Vì sao khí CO được gọi là "kẻ giết người thầm lặng"?
Vì CO không màu, không mùi, không vị nên người hít phải không thể tự nhận ra. Nhiều ca tử vong xảy ra khi đang ngủ trong phòng kín có bếp than hay máy phát điện.
Đốt than tổ ong trong phòng có nguy hiểm không?
Rất nguy hiểm khi phòng đóng kín. Than cháy sinh ra khí CO, tích tụ trong phòng và có thể gây ngộ độc, tử vong. Không đốt than để sưởi trong phòng ngủ, kể cả khi hé cửa.
Đầu báo khói có phát hiện được khí CO không?
Không. Đầu báo khói phản ứng với khói, đầu báo gas phản ứng với khí gas, còn khí CO cần đầu báo CO riêng hoặc thiết bị kết hợp có ghi rõ chức năng phát hiện CO.
