Đốm sáng tròn mờ ("orb") hiện trong ảnh chụp đêm hay video camera an ninh hầu hết là bụi, giọt nước, phấn hoa hoặc côn trùng bay rất gần ống kính, bị đèn flash hay đèn hồng ngoại chiếu sáng. Vì chúng nằm quá gần nên không lấy nét được, mỗi hạt nhỏ xíu phình thành một quả cầu mờ to. Đây là hiện tượng quang học được giải thích rõ, ai có máy ảnh cũng tự tạo lại được.
Orb xuất hiện từ khi nào
Ảnh "có hồn ma" thì có từ thế kỷ 19, thời của chụp ảnh lộ sáng lâu và chồng phim. Nhưng kiểu đốm tròn trong suốt, lơ lửng thì chỉ thật sự bùng lên từ cuối thập niên 1990 – đầu những năm 2000, khi máy ảnh số nhỏ gọn có đèn flash gắn sát ống kính trở nên phổ biến. Đúng lúc đó, các nhóm săn ma nghiệp dư và chương trình truyền hình cũng mọc lên, và orb nhanh chóng được gọi là "linh hồn", "năng lượng".
Sự trùng khớp về thời gian là một manh mối quan trọng: nếu orb là linh hồn, chẳng lẽ linh hồn chỉ bắt đầu xuất hiện nhiều đúng khi kiểu máy ảnh mới ra đời?
Cơ chế: tán xạ ngược từ đèn flash
Hãy hình dung một hạt bụi lơ lửng cách ống kính khoảng 10 cm. Máy ảnh đang lấy nét vào căn phòng cách đó vài mét. Đèn flash nằm ngay cạnh ống kính bật sáng, chiếu thẳng vào hạt bụi. Hạt bụi dội ánh sáng ngược lại đúng hướng ống kính — hiện tượng gọi là tán xạ ngược (backscatter).
Vì hạt bụi nằm rất xa vùng lấy nét, ánh sáng từ nó không hội tụ thành một chấm nhỏ trên cảm biến mà loe ra thành một đĩa tròn mờ. Hạt càng gần ống kính, đĩa càng to và càng mờ. Hình dạng đĩa phản ánh hình khẩu độ ống kính, đôi khi thấy cả vân tròn đồng tâm hay "nhân" bên trong, khiến nhiều người tưởng orb có cấu trúc.
Điện thoại và máy ảnh nhỏ gọn bị nhiều nhất vì đèn flash nằm sát ống kính. Máy ảnh chuyên nghiệp dùng đèn flash gắn rời, đặt cao hoặc lệch xa ống kính, ít khi chụp ra orb — ánh sáng dội từ hạt bụi không đi ngược vào ống kính nữa.
Các loại orb và nguồn gốc
| Kiểu đốm trong ảnh | Nguồn thường gặp | Dấu hiệu nhận biết |
|---|---|---|
| Nhiều đốm nhỏ trắng mờ, rải đều | Bụi trong phòng | Hay gặp khi vừa quét dọn, giũ chăn, phòng cũ ít người ở |
| Đốm to, rõ viền, có vân | Giọt nước mưa, hơi sương | Chụp ngoài trời lúc mưa phùn, sương đêm, gần thác nước |
| Đốm có "đuôi" vệt sáng | Côn trùng bay, hạt rơi | Vật chuyển động trong lúc màn trập còn mở |
| Đốm trôi lơ lửng trong video hồng ngoại | Bụi, côn trùng, tơ nhện gần đèn hồng ngoại của camera | Chỉ thấy ban đêm, khi camera chuyển chế độ đen trắng |
| Chuỗi đốm thẳng hàng hướng về nguồn sáng | Lóa ống kính (lens flare) | Có đèn đường, mặt trời, đèn pha trong hoặc ngay ngoài khung hình |
| Đốm màu xanh, tím, cam | Hạt chứa nước, phản xạ phân tán màu; xử lý màu của máy | Màu thay đổi giữa các ảnh chụp liên tiếp |
Camera an ninh ban đêm: "hồn ma" trôi lững lờ
Nhiều clip "ma hiện hình" lan trên mạng đến từ camera an ninh. Ban đêm, camera bật đèn hồng ngoại quanh ống kính để chiếu sáng — mắt người không thấy, nhưng cảm biến thì thấy rất rõ. Một con muỗi, một con thiêu thân, một sợi tơ nhện bay quanh đèn sẽ phát sáng trắng nhoà và trôi chậm qua khung hình.
Nhện rất thích giăng tơ trước camera vì côn trùng bị ánh sáng thu hút tới đó. Một sợi tơ đung đưa theo gió có thể tạo ra "bóng trắng" lắc lư, kích hoạt chức năng báo chuyển động và gửi cảnh báo về điện thoại lúc ba giờ sáng. Lau ống kính và phá tơ nhện thường đủ "đuổi ma".
Vì sao người ta vẫn tin orb là linh hồn
- Ảnh chụp ở nơi "đúng chỗ". Nghĩa trang, nhà hoang, di tích cổ thường nhiều bụi, ẩm, côn trùng, lại tối nên bắt buộc dùng flash — điều kiện hoàn hảo cho orb.
- Chỉ ảnh có orb mới được giữ lại. Người chụp hàng trăm tấm, chỉ những tấm có đốm sáng được đăng lên, tạo cảm giác "ở đây hay có".
- Không thấy bằng mắt thường lúc chụp. Hạt bụi quá nhỏ và quá gần để mắt chú ý, nên khi nó hiện trong ảnh, người ta có cảm giác máy ảnh "thấy được thứ mắt không thấy".
- Orb nằm ở vị trí "có ý nghĩa". Một đốm sáng cạnh vai người đã khuất hay ở khung cửa dễ được gán câu chuyện. Đốm ở góc trống thì không ai để ý.
Thấy hình khuôn mặt bên trong orb là một chuyện khác — đó là xu hướng não nhận ra khuôn mặt trong vật vô tri, hiện tượng đã được bàn ở các wiki về ảo giác thị giác trong hệ.
Orb trong ảnh điện thoại đời mới
Điện thoại ngày nay có chế độ chụp đêm: máy chụp liên tiếp nhiều khung hình rồi ghép lại để giảm nhiễu. Một hạt bụi hay côn trùng bay qua trong lúc ghép có thể để lại một vệt mờ, một đốm "trong suốt" hoặc một hình nhoè lạ — vì nó chỉ có mặt ở vài khung chứ không phải tất cả. Một số người thấy "bóng người mờ" trong ảnh chụp đêm, thực ra là người đi ngang trong lúc máy đang ghép ảnh.
Phần mềm làm đẹp, làm nét tự động cũng có thể "vẽ" thêm chi tiết vào đốm mờ, khiến orb trông có vân, có viền rõ hơn thực tế. Muốn xem ảnh gần với những gì cảm biến thu được, hãy chụp ở chế độ chuyên nghiệp (nếu máy có) hoặc so ảnh liên tiếp chụp cùng lúc.
Còn chỗ nào chưa giải thích
Với ảnh tĩnh và video thường, giải thích bằng hạt gần ống kính đã đủ cho gần như mọi trường hợp — nó dự đoán đúng orb xuất hiện khi nào, ở máy nào, và cho phép tạo lại theo ý muốn. Những ca hiếm còn tranh luận thường là ảnh không có ảnh gốc, không rõ máy, không rõ điều kiện chụp, nên không thể kiểm tra. Một ảnh không kiểm tra được thì không chứng minh được gì, theo cả hai chiều.
Tự thử: tự chụp orb trong năm phút
- Chuẩn bị: một căn phòng tối, điện thoại hoặc máy ảnh có flash, một cái gối hay tấm chăn cũ.
- Bước 1: chụp vài tấm có flash khi phòng yên — đếm số đốm.
- Bước 2: giũ mạnh gối, chăn để tung bụi, đợi vài giây rồi chụp lại. Số orb thường tăng vọt.
- Bước 3: chụp lại cùng cảnh nhưng tắt flash, bật đèn phòng. Orb gần như biến mất.
- Bước 4: xịt bình phun sương nhẹ vào không khí trước ống kính rồi chụp có flash để thấy "orb màu".
- Có ảnh orb lạ muốn hỏi? Giữ nguyên tệp gốc (không chụp màn hình, không qua mạng xã hội nén lại), ghi lại máy, thời gian, có flash không, thời tiết. Thông tin đó giúp giải thích chính xác hơn mọi suy đoán.
Câu hỏi thường gặp
Orb trong ảnh là gì?
Orb là những đốm sáng tròn mờ xuất hiện trong ảnh, thường khi chụp có đèn flash trong chỗ tối. Chúng là bụi, giọt nước, phấn hoa hoặc côn trùng ở rất gần ống kính, phản chiếu ánh flash và bị mờ vì nằm ngoài vùng lấy nét.
Vì sao chụp ảnh ban đêm hay có đốm sáng tròn?
Ban đêm máy phải dùng flash, và flash chiếu sáng mạnh những hạt bụi, giọt sương lơ lửng ngay trước ống kính. Những hạt này dội ánh sáng ngược vào ống kính và hiện thành đốm tròn. Tắt flash hoặc dùng đèn chiếu từ hướng khác sẽ giảm hẳn.
Đốm trắng bay trong camera an ninh ban đêm là gì?
Thường là côn trùng, bụi hoặc tơ nhện ở gần đèn hồng ngoại của camera, được chiếu sáng mạnh và hiện thành đốm hay vệt trắng trôi chậm. Vệ sinh ống kính, phá tơ nhện quanh camera thường giải quyết được.
Orb có phải là linh hồn không?
Không có bằng chứng nào cho thấy orb là linh hồn. Hiện tượng này được giải thích bằng quang học, dự đoán được và ai cũng tự tạo lại được bằng cách tung bụi rồi chụp có flash.
Orb khác lóa ống kính thế nào?
Orb do hạt nhỏ gần ống kính phản chiếu flash, nằm rải rác bất kỳ chỗ nào trong ảnh. Lóa ống kính do nguồn sáng mạnh như mặt trời, đèn đường dội trong các thấu kính, thường tạo chuỗi đốm thẳng hàng hướng về phía nguồn sáng.
