Nghe ra tiếng người nói trong tiếng rè radio, tiếng quạt hay đoạn ghi âm nhiễu là hiện tượng não tự "lắp" âm thanh hỗn độn thành lời — gọi là pareidolia âm thanh. Những đoạn ghi âm được cho là "giọng người đã khuất" (EVP, electronic voice phenomenon) thực chất là ví dụ điển hình của hiện tượng này: chúng chỉ nghe ra lời khi có người gợi ý trước nên nghe gì, và người nghe độc lập thường không đồng ý với nhau.
EVP bắt đầu từ đâu
Người hay được coi là khởi đầu là Friedrich Jürgenson, một hoạ sĩ, ca sĩ người Thuỵ Điển gốc Nga. Năm 1959, khi thu tiếng chim hót ở vùng quê, ông nghe lại băng và cho rằng có giọng người lẫn trong đó, kể cả một giọng ông tin là của mẹ mình đã mất. Ông viết sách về các "giọng nói" này trong thập niên 1960.
Người đưa EVP tới đông đảo công chúng là Konstantīns Raudive, nhà tâm lý học người Latvia. Ông thu hàng chục nghìn đoạn băng và in thành sách, bản tiếng Anh mang tên Breakthrough (1971). Người ta còn gọi những giọng này là "giọng Raudive". Cách thu thường là để máy ghi âm chạy trong phòng yên, hoặc thu tiếng rè khi dò giữa các kênh radio, rồi nghe đi nghe lại để tìm lời.
Từ những năm 2000, các nhóm và chương trình săn ma phổ biến thêm "spirit box" — một chiếc radio liên tục quét qua các tần số, phát ra chuỗi mẩu âm thanh vụn vặt. Người dùng đặt câu hỏi và chờ "câu trả lời" trong mớ âm thanh đó.
Não là cỗ máy tìm tiếng người
Giọng nói là âm thanh quan trọng bậc nhất với con người: ai đang nói, nói gì, có gọi mình không. Vì thế não được "tinh chỉnh" để bắt lời nói cực nhanh, kể cả trong điều kiện tệ — giữa quán ồn, qua điện thoại rè, qua tường mỏng. Để làm được điều đó, não không chờ âm thanh rõ ràng mà liên tục đoán: "âm này giống chữ gì nhất?".
Khả năng đoán ấy rất có ích, nhưng có mặt trái. Khi đưa cho não một mớ âm thanh hỗn độn có nhịp điệu, cao độ thay đổi giống giọng người (tiếng nước chảy, quạt, nhiễu radio), nó vẫn cố tìm lời — và nhiều khi tìm thấy. Đó là pareidolia âm thanh, người anh em của hiện tượng nhìn mây thấy hình.
Sức mạnh của lời gợi ý
Thử nghiệm đơn giản nhất ai cũng từng trải qua: nghe một đoạn hát tiếng nước ngoài, nếu có người bảo "câu đó nghe như tiếng Việt là…", ta sẽ nghe ra đúng câu đó và không "nghe khác đi" được nữa. Trên mạng, những clip "nghe nhầm lời bài hát" sống nhờ hiệu ứng này: phụ đề chạy trước, tai nghe theo sau.
Năm 2018, đoạn ghi âm "Yanny hay Laurel" khiến mạng xã hội chia làm hai phe. Cùng một tệp âm thanh, người nghe ra "Yanny", người nghe ra "Laurel", tuỳ loa, tai, và tuỳ người ta chú ý vào dải tần cao hay thấp. Nó cho thấy cùng một âm thanh mơ hồ có thể được nghe thành hai từ khác hẳn nhau.
EVP gần như luôn đi kèm gợi ý: người ghi âm cắt ra một đoạn vài giây, ghi chú thích "nghe kỹ: hãy đi đi", rồi phát cho người khác. Khi đã đọc chú thích, đa số sẽ nghe đúng như vậy. Thử phát cùng đoạn đó cho người chưa biết gì, nhờ họ viết ra những gì họ nghe: kết quả thường mỗi người một kiểu, hoặc không ai nghe ra lời nào.
Những nguồn "giọng nói" có thật
| Nguồn | Vì sao giống tiếng người |
|---|---|
| Sóng radio lạc | Đài phát thanh, bộ đàm, taxi, máy bộ đàm trẻ em có thể lọt vào dây loa, micro, mạch khuếch đại — đúng là tiếng người thật, chỉ không phải người đã khuất |
| Tiếng nhà hàng xóm | Tiếng tivi, nói chuyện qua tường, ống thông gió bị méo, mất âm cao nên khó nhận ra là ai |
| Nhiễu máy ghi âm | Mạch tự động tăng âm lượng khi phòng im làm tiếng rè, tiếng lách cách phình to |
| Nén âm thanh trên điện thoại | Thuật toán nén giọng nói biến tiếng ồn thành âm có "hình dạng" giống nguyên âm |
| Tiếng của chính người ghi | Tiếng thở, tiếng quần áo cọ, tiếng thì thầm vô thức của người cầm máy |
Vì sao EVP hay "trả lời đúng câu hỏi"
Người săn ma thường đặt câu hỏi vào khoảng trống — "có ai ở đây không?", "anh tên gì?" — rồi nghe lại băng. Câu hỏi đóng vai trò như một chiếc khuôn: nó báo trước cho não nên chờ đợi loại câu trả lời nào. Một tiếng rè ngắn hai âm tiết ngay sau câu "có ai ở đây không" rất dễ được nghe thành "có" hay "ở đây".
Người ghi âm cũng thường chỉ giữ lại những đoạn "trả lời" khớp, bỏ qua hàng chục câu hỏi không có gì đáp lại. Khi đăng lên mạng, khán giả chỉ thấy những lần trúng. Đây là lý do một phép thử nghiêm túc phải ghi lại toàn bộ, kể cả những lần im lặng.
Đã giải và chưa giải tới đâu
- Đã chắc: con người dễ nghe ra lời trong âm thanh hỗn độn, nhất là khi được gợi ý trước. Đây là hiện tượng tâm lý học được ghi nhận rộng rãi.
- Đã chắc: sóng radio lạc và tiếng xung quanh có thể lọt vào đoạn ghi âm và tạo ra tiếng người thật.
- Chưa ai chứng minh: EVP là giọng người đã mất. Những người ủng hộ chưa đưa ra được thí nghiệm mà người nghe độc lập, không được gợi ý, cùng nghe ra một câu giống nhau một cách vượt hẳn ngẫu nhiên.
Với người mất người thân, nghe được "một tiếng gọi" trong băng ghi có thể mang ý nghĩa rất lớn. Khoa học không chế giễu cảm xúc đó; nó chỉ nói rằng đoạn băng không phải bằng chứng cho thấy người đã khuất đang nói.
Liên quan tới "nghe ai gọi tên mình"
Nghe ai gọi tên khi không có ai là trải nghiệm rất phổ biến, được kể riêng ở mục "Cảm giác lạ không rõ vì sao". Điểm chung với EVP: tên mình là âm thanh não ưu tiên số một, nên nó dễ "nghe ra" tên trong tiếng quạt, tiếng nước. Nếu nghe thấy tiếng nói, tiếng gọi thường xuyên khi không có âm thanh nào, kèm mất ngủ, hoảng sợ, nên đi khám thay vì tìm lời giải ở băng ghi âm.
Tự thử: làm một cuộc "nghe mù"
- Thu 2 phút tiếng quạt hoặc tiếng vòi nước chảy bằng điện thoại trong phòng yên.
- Chọn ba đoạn 3 giây bạn thấy "giống lời nói" nhất. Không nói cho ai biết bạn nghe ra chữ gì.
- Cho 4–5 người nghe riêng từng người, nhờ họ viết ra những gì họ nghe (hoặc ghi "không nghe ra gì").
- So kết quả. Sau đó mới đưa "đáp án" của bạn và cho họ nghe lại — để ý họ đổi ý nhanh thế nào.
- Muốn ghi âm sạch hơn: tắt chế độ tự động tăng âm lượng nếu máy cho phép, dùng micro xa thiết bị điện, ghi chú mọi tiếng động xảy ra trong lúc thu.
Câu hỏi thường gặp
EVP là gì?
EVP (electronic voice phenomenon) là những âm thanh giống tiếng người xuất hiện trong bản ghi âm, được một số người cho là giọng của người đã khuất. Khoa học giải thích chúng chủ yếu bằng pareidolia âm thanh, sóng radio lạc và nhiễu thiết bị ghi âm.
Pareidolia âm thanh là gì?
Pareidolia âm thanh là xu hướng não nghe ra lời nói hoặc âm thanh có nghĩa trong tiếng ồn ngẫu nhiên như tiếng quạt, tiếng nước, tiếng rè radio. Hiện tượng mạnh lên rõ rệt khi người nghe được gợi ý trước nên nghe gì.
Vì sao nghe nhạc nước ngoài lại nghe ra tiếng Việt?
Não luôn cố khớp âm thanh mơ hồ với những từ nó biết. Khi có phụ đề hoặc ai đó gợi ý, não dùng gợi ý đó để "lắp" lời, và ta khó nghe khác đi. Đây là cơ chế giống hệt với EVP.
Spirit box là gì?
Spirit box là một chiếc radio được chỉnh để quét liên tục qua các tần số, phát ra chuỗi mẩu âm thanh vụn từ các đài. Người dùng tin rằng có giọng trả lời câu hỏi, nhưng những mẩu đó vốn là tiếng đài phát thanh thật được nghe theo gợi ý.
Ai phát hiện ra EVP?
Friedrich Jürgenson, người Thuỵ Điển, thường được coi là người khởi đầu khi ông cho rằng nghe thấy giọng người trong băng thu tiếng chim năm 1959. Konstantīns Raudive, nhà tâm lý học người Latvia, phổ biến nó qua cuốn Breakthrough (bản tiếng Anh năm 1971).
