The Shining (1980) của Stanley Kubrick là phim về một gia đình ba người trông giữ khách sạn Overlook trên núi suốt mùa đông khi khách sạn đóng cửa. Những hành lang dài trải thảm hoa văn, những dãy cửa phòng im lìm và một khách sạn rộng mênh mông chỉ có ba người đã biến Overlook thành một trong những không gian đáng sợ nhất lịch sử điện ảnh. Cái rợn của phim phần lớn không đến từ ma quỷ, mà từ chính kiến trúc: một toà nhà quá lớn, quá trống, và không hoàn toàn hợp lý.
Từ tiểu thuyết đến phim
Phim chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên năm 1977 của Stephen King. Ý tưởng đến từ một đêm năm 1974, khi King và vợ nghỉ tại khách sạn Stanley ở Estes Park, bang Colorado, đúng ngày cuối mùa trước khi khách sạn đóng cửa nghỉ đông. Họ gần như là khách duy nhất, ở phòng 217, đi qua những hành lang trống và phòng ăn với ghế đã xếp lên bàn. Trải nghiệm ấy, theo lời King kể lại nhiều lần, là hạt giống của cả cuốn sách.
Kubrick giữ cốt truyện chính nhưng thay đổi rất nhiều chi tiết, và King từng công khai nói không thích bản phim. Hai bên khác nhau ở cách nhìn nhân vật người cha và ở chỗ khách sạn được kể như thế nào. Cuộc tranh luận này đến nay vẫn được người hâm mộ hai phía nhắc lại.
Thông tin cơ bản
| Mục | Thông tin |
|---|---|
| Đạo diễn | Stanley Kubrick |
| Năm | 1980 |
| Nguyên tác | Tiểu thuyết The Shining của Stephen King (1977) |
| Diễn viên chính | Jack Nicholson, Shelley Duvall, Danny Lloyd |
| Ngoại cảnh khách sạn | Timberline Lodge, núi Hood, bang Oregon |
| Nội cảnh | Dựng trong trường quay Elstree, gần London, Anh |
| Phần tiếp | Doctor Sleep (sách 2013, phim 2019) |
Hành lang và tấm thảm
Hình ảnh nhớ nhất của phim có lẽ là cậu bé Danny đạp chiếc xe ba bánh qua các hành lang khách sạn. Máy quay chạy thấp, ngang tầm cậu bé, bám sát phía sau. Để làm được cảnh này, Kubrick dùng Steadicam, thiết bị giữ máy quay ổn định vừa mới ra đời vài năm trước, do người phát minh Garrett Brown trực tiếp vận hành. Kết quả là những cú máy trơn tru, lướt đi như không có ai cầm, càng làm hành lang có cảm giác vô tận.
Âm thanh trong cảnh này là chi tiết tinh tế: bánh xe chạy trên thảm thì im lặng, chạy qua sàn gỗ thì lộc cộc, rồi lại im lặng. Nhịp im lặng, ồn, im lặng ấy khiến người xem căng tai chờ đợi.
Tấm thảm hoa văn hình lục giác màu cam, nâu, đỏ ở hành lang tầng hai đã trở thành biểu tượng, được in lên áo, lên giày, lên giấy dán tường. Mẫu thảm được cho là lấy cảm hứng từ thiết kế của nhà trang trí nội thất người Anh David Hicks. Hoa văn lặp lại dày đặc làm mắt mỏi và gợi cảm giác mê cung ngay trên sàn nhà.
Phòng 217 hay 237
Trong tiểu thuyết, căn phòng đáng sợ là phòng 217, đúng số phòng King từng ở. Trong phim, nó thành phòng 237. Lý do thường được kể: Timberline Lodge, nơi quay ngoại cảnh, có phòng 217 thật và lo khách sẽ không dám thuê phòng ấy sau khi xem phim, nên đề nghị đổi sang một số phòng không tồn tại ở khách sạn. Câu chuyện nhỏ này cho thấy sức mạnh của phim: người ta sợ cả một con số.
Một khách sạn không hợp lý
Nhiều người phân tích phim đã vẽ lại sơ đồ khách sạn Overlook từ các cảnh quay và phát hiện nó không thể tồn tại. Ví dụ hay được nhắc: văn phòng của người quản lý khách sạn có cửa sổ nhìn ra ngoài trời, trong khi theo đường đi của nhân vật thì văn phòng ấy phải nằm sâu bên trong toà nhà. Một số hành lang dẫn về những chỗ không khớp với cảnh trước đó.
Kubrick nổi tiếng tỉ mỉ, nên nhiều người tin đây là chủ ý: một không gian sai lệch nhẹ khiến người xem khó chịu mà không biết vì sao. Người khác cho rằng đó chỉ là chuyện bình thường của trường quay, nơi các bối cảnh được dựng riêng lẻ. Đến nay vẫn chưa có lời khẳng định chắc chắn từ đoàn làm phim. Phim tài liệu Room 237 (2012) tập hợp nhiều giả thuyết như vậy, có giả thuyết rất xa vời, và chính nó cho thấy The Shining đã ám ảnh người xem đến mức nào.
Dù chủ ý hay không, cảm giác mà khách sạn tạo ra đúng với điều bài về thung lũng kỳ lạ và liminal space đã bàn: gần như đúng, nhưng có gì đó sai.
Khách sạn mùa đông: liminal space cỡ lớn
Overlook là một ví dụ hoàn hảo của không gian chuyển tiếp bị bỏ trống. Một khách sạn được xây cho hàng trăm khách, có phòng khiêu vũ, quầy bar, bếp lớn, phòng ăn, nay chỉ có ba người. Phim liên tục cho thấy những không gian rộng với nhân vật nhỏ bé giữa khung hình: người mẹ đẩy xe đồ ăn qua căn bếp khổng lồ, người cha ném bóng tennis vào tường trong sảnh lớn. Sự trống trải không chỉ gây rợn, mà còn đẩy nhân vật vào cô lập, và phim cho thấy cô lập làm con người thay đổi thế nào.
Mê cung cây bụi ngoài trời, một chi tiết phim thêm vào thay cho các tượng cây hình thú trong sách, nối với hành lang trong nhà: bên trong hay bên ngoài, Overlook đều là nơi để lạc.
Hai khách sạn có thật ngày nay
Cả hai khách sạn gắn với The Shining vẫn đang hoạt động. Khách sạn Stanley ở Estes Park, nơi Stephen King từng nghỉ, tận dụng danh tiếng ấy: phòng 217 được nhiều khách đặt, khách sạn có các tour kể chuyện lịch sử và chuyện ma của toà nhà. Timberline Lodge trên núi Hood là khu nghỉ trên núi, nổi tiếng với kiến trúc gỗ đá xây từ thập niên 1930, và quen với cảnh du khách đứng chụp đúng góc mặt tiền từng xuất hiện trong phim.
Điều thú vị: cả hai nơi đều đông người, ấm cúng, sáng đèn. Cái rợn của Overlook không nằm ở toà nhà thật, mà ở trạng thái mà phim đặt nó vào: mùa đông, đóng cửa, chỉ còn ba người.
Xem/đọc tiếp
- Lưu ý trước khi xem: phim có cảnh bạo lực và căng thẳng tâm lý, dành cho người lớn. Bài này không tiết lộ diễn biến cuối phim.
- Xem kỹ không gian: lần xem thứ hai, thử để ý đường đi của nhân vật giữa các phòng, xem chỗ nào không khớp.
- Đọc sách: tiểu thuyết của Stephen King khác phim khá nhiều, đặc biệt ở nhân vật người cha. Đọc xong sẽ hiểu vì sao tác giả không thích bản phim.
- Xem thêm: phim tài liệu Room 237 (2012) để thấy người xem đã "đọc" bộ phim theo bao nhiêu cách; Doctor Sleep (2019) nếu muốn biết chuyện cậu bé Danny khi lớn.
- Cùng chủ đề: bài về đèn huỳnh quang, thảm cũ, trần thấp trong chuyên mục không gian rợn; bài về Severance, nơi hành lang lại trắng tinh thay vì hoa văn.
Câu hỏi thường gặp
Khách sạn trong phim The Shining có thật không?
Khách sạn Overlook là hư cấu. Ngoại cảnh được quay tại Timberline Lodge trên núi Hood, bang Oregon, còn nội cảnh được dựng trong trường quay ở Anh. Stephen King lấy cảm hứng viết truyện từ khách sạn Stanley ở bang Colorado.
Vì sao phòng 217 trong sách thành phòng 237 trong phim?
Lý do thường được kể là Timberline Lodge có phòng 217 thật và lo khách không dám thuê sau khi xem phim, nên đề nghị đổi sang số phòng không tồn tại. Kubrick chọn số 237.
Stephen King có thích phim The Shining không?
Không. Stephen King nhiều lần nói không hài lòng với bản phim của Kubrick, chủ yếu vì cách phim thể hiện nhân vật người cha và lược bỏ nhiều chi tiết trong sách.
Tấm thảm trong The Shining có ý nghĩa gì?
Tấm thảm hoa văn lục giác màu cam, nâu, đỏ được cho là lấy cảm hứng từ thiết kế của David Hicks. Hoa văn lặp lại dày đặc gợi cảm giác mê cung và đã trở thành biểu tượng của bộ phim.
Vì sao khách sạn Overlook có kiến trúc kỳ lạ?
Nhiều người phân tích phát hiện sơ đồ khách sạn trong phim không thể tồn tại, như cửa sổ văn phòng nhìn ra ngoài dù phòng nằm sâu bên trong. Chưa rõ đây là chủ ý của Kubrick hay chỉ do các bối cảnh trường quay dựng riêng lẻ.