Tiếng Việt có nhiều thành ngữ, tục ngữ mượn chữ "ma" để nói chuyện người: "ma cũ bắt nạt ma mới" chỉ người cũ ức hiếp người mới đến, "ma chê quỷ hờn" chỉ cái gì đó tệ đến mức ai cũng chê, "đi đêm có ngày gặp ma" cảnh báo làm việc mờ ám lâu ngày sẽ bị lộ. Hầu hết những câu này không nói về ma thật mà dùng thế giới ma để soi vào xã hội người sống.
Vì sao chữ "ma" vào thành ngữ nhiều đến thế
Thế giới ma trong quan niệm dân gian được tưởng tượng giống thế giới người: có làng, có trật tự trên dưới, có ma giàu ma nghèo, có ma được cúng giỗ đủ đầy và ma đói lang thang. Vì giống, nó trở thành tấm gương rất tiện để nói chuyện người mà không cần chỉ mặt. Chê "ma cũ" thì không ai giận, nhưng người nghe hiểu ngay đang nói ai.
Chữ "ma" còn mang sắc thái mờ ám, lén lút, khó nắm bắt. Vì vậy nó hợp với những câu nói về việc làm vụng trộm, gian dối, hay những thứ không rõ ràng.
Bảng tra các thành ngữ, tục ngữ có chữ "ma"
| Câu | Nghĩa thường dùng | Ví dụ dùng |
|---|---|---|
| Ma cũ bắt nạt ma mới | Người cũ cậy thâm niên ức hiếp, bắt nạt người mới | Nói chuyện lính mới ở cơ quan, học sinh mới chuyển trường |
| Ma chê quỷ hờn | Tệ, xấu đến mức ai cũng chê | "Nét chữ ma chê quỷ hờn" |
| Đi đêm có ngày gặp ma | Làm việc mờ ám, phạm pháp lâu ngày ắt có lúc bị lộ, gặp hoạ | Lời cảnh báo người buôn lậu, cờ bạc |
| Ma đưa lối, quỷ dẫn đường | Bị xui khiến đi vào con đường sai trái | Kể chuyện người sa ngã |
| Ma xui quỷ khiến | Làm điều dại dột như bị thứ gì sai khiến, không giải thích được | "Ma xui quỷ khiến thế nào lại ký vào giấy đó" |
| Như ma ăn cỗ | Làm gì đó lặng lẽ, không ai thấy, chỉ thấy kết quả | Đồ ăn biến mất nhanh mà không ai thấy ai ăn |
| Lắm thầy thối ma | Quá nhiều người cùng chỉ đạo, bàn ra tán vào, việc hỏng | Một dự án có quá nhiều "sếp" |
| Thần không biết, quỷ không hay | Kín đáo tuyệt đối, không ai biết | Làm một việc bí mật |
Câu chuyện đằng sau một số thành ngữ
Ma cũ bắt nạt ma mới
Câu này gắn với quan niệm về nghĩa địa: người mới chết, "ma mới", đến chỗ của những "ma cũ" đã nằm đó lâu năm, chưa quen đường, chưa có chỗ đứng, dễ bị ức hiếp. Vì vậy con cháu người mới mất thường cúng bái chu đáo trong những ngày đầu, như để "lo lót" cho người thân nơi mới.
Ngày nay câu này dùng nhiều nhất ở môi trường làm việc và trường học. Tâm lý học tổ chức có khái niệm tương tự: những "nghi thức" mà nhóm cũ áp lên người mới, từ giao việc vặt đến trêu chọc, đôi khi trượt thành bắt nạt thật sự. Ở mức nặng, nó có tên riêng là bắt nạt nơi công sở hay bạo lực học đường.
Lắm thầy thối ma
"Thầy" ở đây là thầy cúng, thầy địa lý lo việc tang ma. Một đám tang mời quá nhiều thầy, mỗi thầy một ý về giờ liệm, giờ chôn, hướng mộ, cãi nhau mãi không xong, đến mức thi thể để lâu bị phân huỷ. Hình ảnh hơi rùng rợn nhưng rất thực tế, và nghĩa của nó gần với câu tiếng Anh "too many cooks spoil the broth" (quá nhiều đầu bếp làm hỏng nồi canh).
Đi đêm có ngày gặp ma
Ngày xưa, đi đêm là chuyện ít ai làm nếu không có lý do: ăn trộm, gặp gỡ lén lút, buôn bán vụng trộm. Đi đêm nhiều thì xác suất gặp chuyện không hay cũng tăng: ngã, gặp cướp, gặp thú dữ, bị bắt quả tang. "Gặp ma" là cách nói gọn cho tất cả những điều đó. Câu này dựa trên một lý lẽ xác suất rất đúng: rủi ro nhỏ lặp lại nhiều lần thì gần như chắc chắn sẽ xảy ra.
Như ma ăn cỗ
Theo tục cúng, mâm cỗ đặt lên bàn thờ là để mời người đã khuất. Người sống không thấy ai ăn, nhưng tin rằng vong linh đã "hưởng". Từ đó "như ma ăn cỗ" dùng để chỉ việc diễn ra lặng lẽ, không ai thấy, ví dụ đĩa thức ăn vơi dần mà không ai nhận mình ăn.
Thành ngữ có ma trong ngôn ngữ khác
Không chỉ tiếng Việt mượn ma quỷ để nói chuyện đời:
- Tiếng Anh: speak of the devil (vừa nhắc đã thấy, giống "nhắc Tào Tháo, Tào Tháo đến"), the devil is in the details (cái khó nằm ở chi tiết), better the devil you know (thà cái dở quen còn hơn cái lạ chưa biết).
- Tiếng Anh còn có a skeleton in the closet (bộ xương trong tủ) để chỉ bí mật xấu trong nhà, khá gần với ý "ma xó biết chuyện nhà".
- Tiếng Trung có "vị hổ tác trành" (làm trành cho hổ) chỉ kẻ tay sai, mà người Việt cũng dùng.
Điều thú vị là ở nhiều ngôn ngữ, ma quỷ trong thành ngữ hiếm khi đáng sợ. Chúng thường đóng vai thứ gây xui, xúi bậy, hoặc đơn giản là cái cớ để nói chuyện người.
Dùng đúng, dùng sai
- "Ma chê quỷ hờn" là lời chê nặng. Dùng cho đồ vật, món ăn thì vui; dùng cho người, nhất là ngoại hình, dễ thành xúc phạm.
- "Ma cũ bắt nạt ma mới" nhiều khi bị dùng để biện hộ: "ở đâu chẳng thế". Nếu người mới bị ép làm việc nhục mạ, bị cô lập kéo dài, đó là bắt nạt và cần được xử lý, không chỉ là "luật bất thành văn".
- "Đi đêm có ngày gặp ma" là lời khuyên, không phải lời rủa. Nói với người đang làm điều sai thì hiệu quả hơn khi kèm lý do cụ thể.
- Tránh bịa thêm "ca dao" có chữ ma rồi gán cho dân gian. Muốn trích, hãy tra từ điển thành ngữ, tục ngữ đã xuất bản.
Gặp chuyện này thì làm gì
- Muốn tra nghĩa chuẩn: dùng các từ điển thành ngữ, tục ngữ tiếng Việt đã xuất bản, như từ điển của Viện Ngôn ngữ học, hoặc sách tục ngữ ca dao của Vũ Ngọc Phan.
- Nếu bạn đang là "ma mới" bị làm khó: ghi lại sự việc, hỏi rõ nhiệm vụ của mình bằng văn bản, nói chuyện với quản lý hoặc giáo viên chủ nhiệm. Bị bắt nạt kéo dài thì tìm tới phòng nhân sự, nhà trường, phụ huynh.
- Nếu bạn là "ma cũ": nhớ lại ngày đầu mình đến. Chỉ cho người mới chỗ để đồ, giờ ăn trưa, tên các anh chị là đủ để họ không thấy mình là "ma mới".
- Dạy trẻ thành ngữ thì kể kèm câu chuyện gốc, trẻ nhớ lâu hơn và hiểu vì sao người xưa nói vậy.
- Thử sưu tầm: hỏi ông bà xem quê mình còn những câu có chữ "ma" nào ít gặp, rồi đối chiếu với từ điển.
Câu hỏi thường gặp
"Ma cũ bắt nạt ma mới" nghĩa là gì?
Câu này chỉ việc người cũ cậy thâm niên ức hiếp, làm khó người mới đến. Hình ảnh lấy từ quan niệm người mới chết bị các "ma cũ" ở nghĩa địa bắt nạt. Ngày nay hay dùng cho môi trường làm việc và trường học.
"Ma chê quỷ hờn" là gì?
Đây là thành ngữ chỉ thứ gì đó tệ, xấu đến mức ai cũng chê, ngay cả ma quỷ cũng không ưa. Dùng cho đồ vật thì mang tính trêu đùa, dùng cho người dễ thành xúc phạm.
"Lắm thầy thối ma" nghĩa là gì?
Câu này chỉ việc quá nhiều người cùng chỉ đạo, mỗi người một ý, làm việc hỏng. Hình ảnh gốc là đám tang mời quá nhiều thầy cúng, bàn mãi không xong đến mức thi thể bị phân huỷ.
"Đi đêm có ngày gặp ma" có ý gì?
Câu này cảnh báo người làm việc mờ ám, sai trái rằng làm lâu ngày ắt có lúc bị lộ hoặc gặp hoạ. Lý lẽ đằng sau là rủi ro nhỏ lặp lại nhiều lần thì gần như chắc chắn sẽ xảy ra.
"Như ma ăn cỗ" nghĩa là gì?
Câu này chỉ việc diễn ra lặng lẽ, không ai thấy ai làm mà vẫn có kết quả, như mâm cỗ cúng được tin là vong linh đã hưởng dù không ai thấy ăn.
