Thạch sùng chắt lưỡi là điềm gì: tiếng kêu và con vật thật

Thạch sùng chắt lưỡi, theo dân gian, là điềm báo: có nơi bảo sắp có khách, có nơi bảo lời vừa nói ra "linh" hoặc sắp có chuyện không may, tuỳ hướng và lúc nghe. Thật ra tiếng "chặc chặc" đó là tiếng kêu của thạch sùng, loài thằn lằn nhỏ sống trong nhà, dùng để giao tiếp với đồng loại như báo lãnh thổ, gọi bạn tình. Thạch sùng vô hại với người và có ích vì ăn muỗi, côn trùng.

Dân gian nói gì về tiếng thạch sùng

Ở Việt Nam, tiếng thạch sùng tặc lưỡi trên tường, trên trần nhà lúc tối là âm thanh rất quen. Quan niệm về nó thì rất nhiều:

• Đang nói chuyện mà thạch sùng chắt lưỡi đúng lúc, có người coi như lời vừa nói "được xác nhận".
• Có nơi tin thạch sùng kêu là sắp có khách, có tin tức.
• Có nơi coi tiếng chắt lưỡi là tiếng "tiếc rẻ", báo sắp mất của, hoặc chuyện sắp làm sẽ không thành.
• Một số người còn đoán điềm theo giờ, theo hướng tiếng kêu.

Cũng như nhiều điềm báo khác, mỗi vùng mỗi nhà giải một khác, và các lời giải thường đủ mơ hồ để lúc nào cũng có thể "đúng".

Thạch sùng trong truyện xưa và thành ngữ

Tiếng chắt lưỡi của thạch sùng nghe như tiếng người tặc lưỡi tiếc rẻ, và dân gian đã đưa nó vào truyện. Tên gọi "Thạch Sùng" trùng với tên một nhân vật lịch sử Trung Hoa: Thạch Sùng (石崇) thời Tây Tấn, một phú hào nổi tiếng giàu có, sử sách chép chuyện ông thi khoe của với Vương Khải. Trong tiếng Việt có thành ngữ "Thạch Sùng còn thiếu mẻ kho", được sách Ngữ văn phổ thông xếp vào nhóm thành ngữ có gốc từ truyện dân gian, dùng để nói người giàu đến mấy cũng có lúc thiếu một thứ tầm thường. Lời kể dân gian gắn con vật nhỏ trên tường với người giàu tiếc của; chi tiết truyện thì có nhiều dị bản.

Trong một số bản truyện Thạch Sanh, mẹ con Lý Thông bị sét đánh rồi hoá thành con vật xấu xí, có bản nói là bọ hung, có bản nói là thạch sùng. Sự không thống nhất này là đặc điểm thường thấy của truyện truyền miệng.

Thạch sùng là con gì

Thạch sùng là tên gọi chung cho các loài thằn lằn nhỏ sống trong nhà ở Việt Nam, phổ biến nhất là thạch sùng đuôi sần (Hemidactylus frenatus), loài có mặt ở hầu khắp vùng nhiệt đới và đã theo tàu thuyền lan ra nhiều nơi trên thế giới.

Vì sao thạch sùng bò được trên trần nhà

Bàn chân thạch sùng và tắc kè có hàng triệu sợi lông siêu nhỏ, đầu mỗi sợi lại chia ra nhiều nhánh tí hon hơn nữa. Năm 2000, nhóm của nhà sinh học Kellar Autumn công bố trên tạp chí Nature rằng lực bám chủ yếu đến từ lực hút giữa các phân tử (lực van der Waals) giữa những sợi lông này với bề mặt. Không có keo, không có giác hút. Phát hiện này đã truyền cảm hứng cho nhiều nghiên cứu về băng dính khô.

Vì sao thạch sùng kêu

Khác nhiều loài bò sát im lặng, thạch sùng và tắc kè dùng tiếng kêu để giao tiếp. Tiếng "chặc chặc" có thể là để báo lãnh thổ với con khác, gọi bạn tình, hoặc phản ứng khi bị làm phiền. Chúng hay kêu lúc chạng vạng và về đêm, khi ra kiếm ăn quanh bóng đèn, nên tiếng kêu tình cờ trùng với lúc cả nhà quây quần nói chuyện. Thế là tiếng kêu "đúng lúc" xuất hiện rất thường xuyên.

Thạch sùng có hại không

• Không có nọc độc, không chủ động tấn công người. Bắt bằng tay thì có thể bị cắn nhẹ, hiếm khi rách da.
• Có ích: ăn muỗi, ruồi, gián nhỏ, bướm đêm, nhện.
• Phân và vệ sinh: như nhiều loài bò sát, thạch sùng có thể mang vi khuẩn Salmonella trong đường ruột. Phân thạch sùng rơi trên bàn ăn, chạn bát nên lau sạch, rửa tay sau khi dọn.
• Rơi vào đồ ăn: thức ăn có thạch sùng rơi vào thì nên bỏ đi, không nên ăn tiếp.
• Rụng đuôi: khi bị bắt, thạch sùng có thể tự rụng đuôi để chạy thoát; đuôi còn ngọ nguậy một lúc. Đuôi sẽ mọc lại sau đó.

Nên đi khám nếu lỡ ăn phải thức ăn bị nhiễm phân thạch sùng rồi bị tiêu chảy nhiều, sốt, đau bụng dữ dội, nôn liên tục, nhất là ở trẻ nhỏ và người già.

Thạch sùng trong sách thuốc

Ngoài điềm báo, thạch sùng còn có mặt trong y học cổ truyền. Sách Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam của Đỗ Tất Lợi có ghi thạch sùng dưới tên gọi bích hổ, như một vị thuốc dân gian. Cần hiểu đúng: việc một con vật có trong sách thuốc cổ truyền không có nghĩa là có thể tự bắt về ngâm rượu, sao khô để dùng. Thạch sùng có thể mang vi khuẩn gây bệnh đường ruột, và mọi vị thuốc đều cần người có chuyên môn chỉ định. Muốn dùng thuốc y học cổ truyền, hãy đến cơ sở có thầy thuốc được cấp phép.

Vì sao điềm thạch sùng có vẻ "linh"

Một con thạch sùng có thể kêu nhiều lần trong một buổi tối. Trong cùng thời gian đó, cả nhà nói hàng trăm câu. Xác suất một tiếng kêu trùng với một câu nói quan trọng là rất cao. Người ta chỉ để ý những lần trùng hợp đáng nhớ, và quên mất những lần thạch sùng kêu giữa câu chuyện chẳng có gì.

Cũng giống những điềm khác, đây không phải chuyện ngu ngơ hay cả tin. Đó là cách bộ não tìm mối liên hệ giữa hai sự việc xảy ra gần nhau, một khả năng có ích trong đời sống nhưng hay "báo động nhầm".

Gặp chuyện này thì làm gì

• Muốn có ít thạch sùng hơn: giảm côn trùng trong nhà (đóng lưới cửa, tắt bớt đèn ngoài hiên, dọn đồ ăn thừa). Không có côn trùng, thạch sùng sẽ ít đến.
• Không dùng bẫy keo dính: thạch sùng dính vào sẽ chết dần rất lâu, và đây là con vật có ích.
• Bịt khe hở quanh cửa, ống điều hoà để hạn chế thạch sùng vào phòng ngủ, tủ bếp.
• Giữ vệ sinh bếp: đậy đồ ăn, lau mặt bàn trước khi nấu, rửa tay sau khi dọn phân thạch sùng.
• Nếu trẻ sợ tiếng thạch sùng, chỉ cho trẻ thấy con vật trên tường, kể chuyện bàn chân bám dính đặc biệt của nó. Một con vật có tên, có hình thì không còn đáng sợ.