Quỷ nhập tràng là lời đồn dân gian rằng xác người chết có thể bị quỷ nhập vào, bật dậy, đi lại hoặc ôm chặt người đứng gần, nhất là khi có mèo nhảy qua xác. Vì vậy nhiều gia đình xưa canh xác suốt đêm, không để mèo, chó lại gần. Chưa ai chứng minh có quỷ nhập vào xác. Nhưng tục canh xác lại có lý do thực tế, và những cử động lạ của thi thể sau khi chết đều có lời giải y học.
Dân gian kể gì về quỷ nhập tràng
"Tràng" ở đây được hiểu là thây người chết. Lời kể ở nhiều vùng khá giống nhau: người vừa mất, xác còn đặt trên giường hoặc trên chiếu chờ khâm liệm. Đêm khuya, một con mèo, thường được kể là mèo đen, nhảy qua thi thể. Xác bỗng ngồi bật dậy, mắt mở trừng, đi thẳng một mạch hoặc ôm chặt lấy bất cứ thứ gì nó gặp, không ai gỡ ra được. Có bản kể phải dùng chổi, dùng chày để "đánh" cho xác nằm xuống.
Từ lời đồn đó sinh ra nhiều tục:
- Trong nhà có người mất thì nhốt mèo, buộc chó, không để vật nuôi chạy quanh linh sàng.
- Con cháu thay phiên thức canh suốt đêm, đèn đóm sáng trưng.
- Đặt dao, kéo hoặc vật kim loại trên bụng người chết ở một số nơi.
Người Trung Hoa có lời đồn rất giống: mèo nhảy qua xác thì xác hoá "cương thi", loại xác chết cứng đơ, nhảy cóc đi hại người. Hình ảnh cương thi sau này nổi tiếng nhờ dòng phim Hồng Kông thập niên 1980.
Vì sao lại là con mèo
Có vài lý do khiến mèo bị chọn làm "thủ phạm":
- Mèo thật sự hay lại gần xác. Mùi cơ thể, hơi ấm còn sót lại, chỗ nằm êm đều thu hút mèo. Mèo, chuột, chó có thể làm tổn thương thi thể, điều mà gia đình nào cũng sợ.
- Mèo đi đêm, mắt phát sáng trong bóng tối. Lớp màng phản quang sau võng mạc làm mắt mèo loé lên khi có ánh đèn, rất dễ gây giật mình trong đêm tang.
- Mèo đen vốn đã bị gán điềm xấu ở nhiều nền văn hoá.
Có một lời giải "nửa khoa học" hay được lặp lại: lông mèo tích điện, nhảy qua xác truyền điện làm xác co giật. Lời giải này nghe có vẻ hợp lý nhưng không có cơ sở. Tĩnh điện từ lông mèo quá yếu để làm co cơ của một thi thể, và sau khi chết một thời gian, cơ bắp không còn phản ứng như cơ người sống. Đây là ví dụ điển hình của một lời giải thích khoác áo khoa học mà không ai kiểm chứng.
Sau khi chết, cơ thể thay đổi thế nào
Những cử động và âm thanh lạ từ thi thể có thật, và đó là phần dễ làm người canh xác hoảng sợ.
| Hiện tượng | Thời điểm thường gặp | Người canh xác có thể thấy |
|---|---|---|
| Cứng tử thi | Bắt đầu vài giờ sau khi chết, rõ nhất trong khoảng nửa ngày đến một ngày, rồi mềm dần | Tay chân co cứng, khó duỗi; mí mắt, hàm có thể hơi hé |
| Khí trong ruột, phổi thoát ra | Trong những giờ và ngày đầu | Tiếng "thở dài", tiếng ọc ọc khi xê dịch thi thể |
| Co rút cơ khi nằm lâu, khi trời nóng | Không đều | Ngón tay, chân dịch nhẹ |
| Thi thể bị xê dịch khi nâng, khi tắm rửa | Khi khâm liệm | Người như "ngồi dậy" nếu bị nâng phần lưng |
Một người thức trắng nhiều đêm, đang đau buồn, ngồi trong ánh đèn dầu chập chờn, nghe một tiếng "thở" từ thi thể và thấy ngón tay hơi động đậy, rất dễ tin rằng xác sắp dậy. Câu chuyện kể lại qua vài người là thành "xác bật dậy ôm người".
Chết giả: nỗi sợ có thật của người xưa
Có một lý do nghiêm túc hơn cho tục canh xác: sợ chôn nhầm người còn sống. Trước khi có máy đo nhịp tim, điện tim, việc xác định một người đã chết hẳn hay chưa dựa vào hơi thở và mạch, mà hai thứ này có thể rất yếu trong một số trường hợp: hạ thân nhiệt nặng, ngộ độc, sốc, một số bệnh thần kinh.
Ở châu Âu và Mỹ thế kỷ 18–19, nỗi sợ chôn sống lớn đến mức có hàng loạt bằng sáng chế "quan tài an toàn", có ống thở, có dây nối với chuông trên mặt đất để người "tỉnh lại" có thể báo hiệu. Nhiều nơi có tục đợi vài ngày trước khi chôn, hoặc có "nhà chờ xác" để theo dõi.
Y học hiện đại ghi nhận hiện tượng hiếm gọi là "hội chứng Lazarus": tim tự đập lại sau khi ngừng hồi sức. Các bài báo y khoa mô tả hàng chục trường hợp. Trong cấp cứu người bị hạ thân nhiệt, giới y khoa có câu nhắc nhau: không kết luận tử vong khi người bệnh chưa được làm ấm trở lại. Đặt cạnh những điều này, tục canh xác suốt đêm của người xưa có thể hiểu là một cách "theo dõi y tế" bằng mắt người thân, được gói trong câu chuyện quỷ nhập tràng cho dễ nhớ.
Tục canh xác nhìn từ hôm nay
Ngày nay, việc xác định tử vong do nhân viên y tế thực hiện, có giấy báo tử. Thi thể có thể được bảo quản lạnh ở nhà tang lễ. Nhiều lý do thực tế của tục canh xác đã không còn. Nhưng việc con cháu ngồi bên người đã mất trong đêm cuối vẫn có ý nghĩa: đó là cách tiễn biệt, chia sẻ nỗi buồn, kể chuyện về người đã khuất. Giữ tục này hay không là lựa chọn của mỗi gia đình.
Còn chuyện nhốt mèo trong nhà có tang thì vẫn là việc nên làm, nhưng vì lý do vệ sinh và để tránh vật nuôi làm tổn thương thi thể, chứ không phải vì sợ quỷ.
Gặp chuyện này thì làm gì
- Khi người thân mất ở nhà, mời nhân viên y tế xác định tử vong và làm giấy báo tử. Đó là thủ tục bắt buộc, cũng là cách chắc chắn nhất.
- Giữ vật nuôi tránh xa thi thể và giữ phòng thoáng mát, sạch sẽ.
- Nếu thấy thi thể cử động hay phát ra tiếng, bình tĩnh: đó thường là thay đổi sinh lý bình thường. Nếu thật sự nghi người còn sống (ví dụ chưa có nhân viên y tế xác định), gọi 115 ngay.
- Người canh xác nên thay phiên, có nước uống, được ngủ. Thức trắng nhiều đêm làm người ta dễ thấy, nghe những điều không có.
- Đừng dùng chuyện quỷ nhập tràng để doạ trẻ nhỏ trong đám tang. Trẻ đang trải qua mất mát cần được giải thích nhẹ nhàng về cái chết.
- Đọc thêm: sách phổ biến khoa học về những gì xảy ra với cơ thể sau khi chết, và các tài liệu về phong tục tang ma truyền thống Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
Quỷ nhập tràng là gì?
Quỷ nhập tràng là lời đồn dân gian rằng xác người chết bị quỷ nhập vào, bật dậy đi lại hoặc ôm chặt người khác. Không có bằng chứng nào cho thấy chuyện này có thật. Những cử động lạ của thi thể có lời giải y học.
Vì sao không cho mèo nhảy qua xác người chết?
Dân gian tin mèo nhảy qua sẽ làm xác bật dậy. Lý do thực tế là vật nuôi có thể làm tổn thương thi thể và mất vệ sinh, nên giữ chúng tránh xa vẫn là việc nên làm.
Lông mèo tích điện làm xác bật dậy có đúng không?
Không có cơ sở. Tĩnh điện từ lông mèo quá yếu để làm co cơ của một thi thể. Đây là lời giải khoác áo khoa học nhưng chưa ai kiểm chứng.
Người chết có thể cử động không?
Thi thể có thể co cứng, hơi xê dịch ngón tay, phát ra tiếng do khí thoát ra khi bị nâng hoặc xoay. Đó là thay đổi sinh lý bình thường sau khi chết, không phải xác "sống lại".
Vì sao ngày xưa phải canh xác suốt đêm?
Để giữ vật nuôi, chuột tránh xa thi thể, để tiễn biệt người mất và để phát hiện trường hợp hiếm người chỉ chết giả. Khi chưa có máy móc y tế, việc xác định tử vong không chắc chắn như ngày nay.
