Phanh kêu, phanh mềm và phanh lệch là ba kiểu lời báo khác nhau của hệ thống phanh. Phanh kêu rít kim loại thường là má phanh đã mòn tới giới hạn; phanh mềm, bàn đạp hoặc tay phanh lún sâu là dấu hiệu nguy hiểm nhất vì có thể do thiếu dầu phanh, có khí trong đường dầu hoặc dầu phanh quá nóng; phanh lệch, xe kéo về một bên khi phanh thường do một bên phanh bị kẹt hoặc mòn không đều. Phanh là hệ thống không tự sửa: việc của người lái là nhận ra sớm, dừng xe an toàn và đưa xe đến xưởng.
Phanh kêu
Tiếng rít cao, đều khi phanh nhẹ
Nhiều loại má phanh đĩa ô tô có gắn một lá kim loại nhỏ gọi là miếng báo mòn. Khi má phanh mòn tới gần giới hạn, lá này chạm vào đĩa và phát ra tiếng rít cao, đúng là để báo cho người lái. Đây là lời nhắc thay má phanh trong thời gian ngắn tới.
Tiếng ken két, nghiến kim loại
Má phanh đã mòn hết lớp ma sát, phần đế kim loại cọ thẳng vào đĩa hoặc tang trống. Lực phanh giảm, đĩa bị cào xước và có thể phải thay cả đĩa. Đưa xe vào xưởng ngay, đi chậm, giữ khoảng cách xa.
Tiếng rít khi sáng sớm, trời mưa, rồi hết
Qua một đêm ẩm, bề mặt đĩa phanh gang có một lớp gỉ mỏng. Vài lần phanh đầu tiên cạo sạch lớp này và tạo tiếng rít, sau đó hết. Bình thường. Xe để lâu ngày có lớp gỉ dày hơn, cần vài lần phanh nhẹ nhàng ở tốc độ thấp.
Tiếng lạch cạch, lục cục khi phanh
Có thể do kẹp phanh, chốt dẫn hướng, miếng chống rung bị lỏng hoặc thiếu. Cần thợ kiểm tra.
Phanh mềm, lún sâu
Bàn đạp phanh ô tô (hoặc tay phanh đĩa xe máy) bình thường có một cảm giác "chắc" ở một độ sâu quen thuộc. Khi phanh trở nên mềm, xốp, phải đạp sâu hơn mới ăn, hoặc phải bơm vài lần mới có lực, hệ thống thuỷ lực đang có vấn đề:
- Thiếu dầu phanh do rò rỉ ở ống, kẹp phanh, xi lanh. Có thể thấy vết dầu ở mặt trong bánh xe hoặc dưới gầm.
- Có khí trong đường dầu, sau khi sửa chữa không xả hết, hoặc do rò.
- Dầu phanh hút ẩm: dầu phanh phổ biến có tính hút nước từ không khí theo thời gian, làm điểm sôi giảm. Vì vậy các hãng quy định thay dầu phanh định kỳ.
- Dầu phanh sôi khi đổ đèo dài: phanh liên tục làm nóng dầu, dầu sôi tạo bọt khí, phanh "mất" đột ngột. Má phanh quá nóng cũng giảm ma sát (gọi là hiện tượng phai phanh).
Phanh mềm là tình huống không được "chạy cố". Nếu đang chạy, giảm tốc bằng cách nhả ga, về số thấp để dùng phanh động cơ, dùng phanh tay từ từ nếu cần, tìm chỗ dừng an toàn, bật đèn khẩn cấp và gọi cứu hộ.
Đổ đèo dài
Kỹ năng lái đúng khi xuống dốc dài là về số thấp để động cơ hãm bớt tốc độ, chỉ phanh từng nhịp khi cần, không đạp rà phanh liên tục suốt con dốc. Với xe máy cũng vậy: xe số về số thấp, không bóp rà phanh từ đỉnh đến chân đèo. Nếu ngửi thấy mùi khét ở bánh xe hoặc cảm giác phanh yếu đi, dừng ở chỗ an toàn, để phanh nguội rồi mới đi tiếp.
Phanh lệch, rung khi phanh
Xe kéo về một bên khi phanh
Khi phanh mà vô lăng tự kéo sang trái hay phải, hai bên bánh đang không phanh đều nhau. Thường gặp: một kẹp phanh bị kẹt (piston, chốt trượt khô gỉ), má phanh hai bên mòn lệch, ống dầu phanh một bên bị phồng, hoặc đơn giản là áp suất lốp hai bên lệch nhau. Nếu xe kéo về một bên cả khi không phanh, xem bài về tay lái nhao lệch.
Vô lăng, bàn đạp rung khi phanh
Rung đều theo tốc độ khi phanh từ tốc độ cao thường do đĩa phanh không còn phẳng đều. Lưu ý phân biệt với rung "lạch cạch" ở bàn đạp khi phanh gấp trên xe có ABS: đó là ABS đang làm việc, nhả và đóng phanh liên tục để bánh không bó cứng. Khi cảm thấy rung này trong lúc phanh gấp, cứ giữ chân đạp phanh mạnh và lái tránh, đừng nhả ra.
Bánh xe nóng bất thường sau khi chạy
Một bánh nóng hơn hẳn các bánh khác sau quãng đường bình thường, có mùi khét, có thể là phanh bên đó không nhả hết (bó phanh). Kiểm bằng cách đưa mu bàn tay lại gần, không chạm vào mâm, vì mâm và đĩa có thể rất nóng.
Phanh xe máy
- Phanh cơ (tang trống): tay hoặc chân phanh phải bóp, đạp sâu hơn trước là má phanh mòn hoặc dây phanh giãn. Nhiều xe có vạch chỉ thị mòn ở cần phanh trên moay ơ.
- Phanh đĩa dầu: có bình dầu nhỏ trên tay lái với cửa sổ xem mức dầu; má phanh có rãnh chỉ thị mòn. Tay phanh mềm, bóp sát tay nắm là phải kiểm ngay.
- Phanh kết hợp, ABS trên xe máy: đọc sổ hướng dẫn để biết cảm giác bình thường của hệ thống trên xe mình.
Bảng triệu chứng: phanh báo bất thường
| Triệu chứng | Nguyên nhân thường gặp | Tự làm được | Đưa xe vào xưởng khi |
|---|---|---|---|
| Rít cao khi phanh nhẹ | Miếng báo mòn chạm đĩa | Ghi nhận, đặt lịch thay má | Trong thời gian ngắn |
| Ken két kim loại | Má phanh mòn hết | Đi chậm, giữ khoảng cách | Ngay |
| Rít buổi sáng, hết sau vài lần phanh | Gỉ bề mặt đĩa | Không cần | Không cần |
| Bàn đạp, tay phanh mềm, lún sâu | Thiếu dầu, có khí, dầu sôi, rò | Dừng an toàn; nhìn bình dầu phanh qua vạch, không mở | Không lái tiếp, gọi cứu hộ |
| Xe kéo về một bên khi phanh | Kẹp phanh kẹt, má mòn lệch, lốp lệch | Kiểm áp suất lốp | Sớm |
| Rung vô lăng khi phanh | Đĩa phanh không phẳng đều | Ghi nhận tốc độ xảy ra | Sớm |
| Một bánh nóng, mùi khét | Bó phanh, quên nhả phanh tay | Kiểm phanh tay; mu bàn tay gần mâm, không chạm | Phanh tay đã nhả mà vẫn bó |
| Đèn báo phanh đỏ trên táp-lô | Phanh tay, dầu phanh thấp, lỗi hệ thống | Kiểm phanh tay | Đèn vẫn sáng khi đã nhả phanh tay |
Vì sao không tự sửa phanh
Thay má, xả khí, thay dầu phanh nhìn trên mạng có vẻ đơn giản, nhưng một chi tiết lắp sai, một bọt khí còn sót, một loại dầu không đúng tiêu chuẩn là đủ để phanh mất tác dụng đúng lúc cần nhất. Sai sót ở phanh không chỉ ảnh hưởng người lái mà cả những người cùng đường. Việc an toàn người dùng làm được là: nghe, nhìn, ghi nhận, giữ dầu phanh và má phanh được kiểm theo lịch bảo dưỡng, và từ chối lái chiếc xe có phanh bất thường.
Gặp chuyện này thì làm gì
- Nhớ cảm giác phanh bình thường của xe mình: độ sâu bàn đạp, tay phanh, tiếng.
- Phanh mềm, lún sâu: nhả ga, về số thấp, dừng an toàn, bật đèn khẩn cấp, gọi cứu hộ.
- Tiếng kim loại khi phanh: đi chậm, giữ khoảng cách, vào xưởng ngay.
- Đổ đèo: về số thấp, phanh từng nhịp, dừng nghỉ khi ngửi thấy mùi khét.
- Nhìn bình dầu phanh qua vạch MIN–MAX, không tự mở hay châm khi không biết đúng loại dầu.
- Hỏi xưởng về lịch thay dầu phanh theo khuyến cáo của hãng xe.
Câu hỏi thường gặp
Phanh ô tô kêu rít là bị gì?
Tiếng rít cao khi phanh nhẹ thường là miếng báo mòn trên má phanh đang chạm đĩa, nhắc bạn sắp phải thay má. Tiếng rít chỉ có buổi sáng rồi hết sau vài lần phanh là do lớp gỉ mỏng trên đĩa, bình thường.
Phanh bị mềm, đạp lún sâu có nguy hiểm không?
Rất nguy hiểm. Có thể do thiếu dầu phanh, có khí trong đường dầu hoặc dầu phanh quá nóng. Giảm tốc bằng phanh động cơ, dừng ở chỗ an toàn và gọi cứu hộ, không lái tiếp.
Vì sao xe bị lệch về một bên khi phanh?
Thường do một kẹp phanh bị kẹt, má phanh hai bên mòn không đều hoặc áp suất lốp hai bên lệch nhau. Kiểm áp suất lốp trước, rồi đưa xe đến xưởng kiểm tra phanh.
Phanh gấp thấy bàn đạp rung lạch cạch có sao không?
Trên xe có ABS, đó là hệ thống chống bó cứng đang làm việc. Cứ giữ chân đạp phanh mạnh và lái tránh chướng ngại, đừng nhả ra vì tưởng phanh hỏng.
Đổ đèo nên phanh thế nào để không mất phanh?
Về số thấp để động cơ hãm bớt tốc độ, chỉ phanh từng nhịp khi cần, không rà phanh liên tục suốt con dốc. Ngửi thấy mùi khét hoặc thấy phanh yếu đi thì dừng ở chỗ an toàn cho phanh nguội.
