Mèo đen, quạ đen: vì sao bị coi là điềm xui khắp thế giới

Mèo đen và quạ đen bị gán là điềm xui ở nhiều nơi trên thế giới vì màu đen gắn với bóng đêm, cái chết, và vì hai loài này thường xuất hiện ở những nơi con người sợ: đêm tối, nghĩa địa, chiến trường xưa. Nhưng cũng có không ít nền văn hoá coi chúng là điềm lành. Không có bằng chứng nào cho thấy màu lông của một con vật quyết định vận may của người gặp nó.

Mèo đen: xui hay may tuỳ nơi

Cùng một con mèo đen, đi qua đường ở Mỹ thì "xui", lạc vào nhà ở Anh thì "may". Điều đó cho thấy ý nghĩa nằm ở câu chuyện của từng nơi, không nằm ở con mèo.

Mèo đen và phù thuỷ

Ở châu Âu thời Trung cổ và đầu cận đại, mèo, nhất là mèo đen, bị gắn với phù thuỷ: người ta tin phù thuỷ có "thú hầu cận" là mèo, hoặc có thể biến thành mèo đen. Trong các vụ xử phù thuỷ, việc một bà cụ sống một mình nuôi mèo có thể bị dùng làm "bằng chứng".

Một chi tiết hay được nhắc trên mạng là sắc lệnh Vox in Rama của Giáo hoàng Grêgôriô IX năm 1233, được cho là đã "ra lệnh tiêu diệt mèo đen". Thực ra văn bản này mô tả một nghi lễ dị giáo có xuất hiện con mèo đen; các nhà sử học cho rằng nó không hề ra lệnh giết mèo, và chuyện "Giáo hoàng diệt mèo dẫn đến dịch hạch" là một truyền thuyết thời hiện đại.

Mèo đen bị nhận nuôi ít hơn?

Ở nhiều trạm cứu hộ động vật, nhân viên kể rằng mèo đen, chó đen khó tìm chủ hơn. Các nghiên cứu về chuyện này cho kết quả không thống nhất: có nghiên cứu thấy mèo đen ở lại trạm lâu hơn, có nghiên cứu không thấy khác biệt rõ. Một lý do thực tế được nhắc là mèo đen khó chụp ảnh đẹp, trong khi ảnh là thứ người ta xem đầu tiên khi chọn thú nuôi.

Quạ: chim báo tử hay chim thông minh

Quạ bị gắn với cái chết ở nhiều nền văn hoá vì quạ ăn xác chết, thường tụ tập ở bãi chiến trường, bãi rác, nơi có xác động vật. Tiếng kêu khàn, bộ lông đen tuyền càng làm hình ảnh này đậm thêm. Ở Việt Nam, quạ kêu gần nhà cũng bị một số nơi coi là điềm không lành.

Nhưng quạ không chỉ có một hình ảnh:

• Trong thần thoại Bắc Âu, thần Odin có hai con quạ Huginn và Muninn (Tư Duy và Ký Ức) bay khắp thế giới mỗi ngày rồi về báo tin.
• Ở Nhật Bản, Yatagarasu, con quạ ba chân trong thần thoại, được coi là sứ giả dẫn đường của thần linh.
• Trong truyện ngụ ngôn Aesop, "Con quạ và cái bình" kể quạ thả sỏi vào bình để nước dâng lên mà uống, một câu chuyện về trí khôn.

Quạ thông minh đến đâu

Khoa học hiện đại cho thấy họ Quạ là một trong những nhóm chim thông minh nhất:

• Dùng và chế tạo công cụ: quạ New Caledonia biết uốn, cắt cành lá thành móc để khều sâu trong hốc cây.
• Giải bài toán "cái bình": các thí nghiệm khoa học đã cho thấy quạ thật sự biết thả vật nặng vào ống nước để nâng mặt nước lên, giống truyện ngụ ngôn.
• Nhớ mặt người: nhà nghiên cứu John Marzluff (Đại học Washington) và cộng sự đã làm thí nghiệm đeo mặt nạ khi bắt quạ để đeo vòng. Nhiều năm sau, quạ trong khu vực vẫn kêu la, xua đuổi người đeo đúng chiếc mặt nạ đó, kể cả những con quạ chưa từng bị bắt, như thể chúng đã "kể" cho nhau.
• "Đám tang quạ": nghiên cứu của Kaeli Swift cho thấy khi thấy xác một con quạ, quạ khác tụ tập kêu la quanh đó và sau đó tránh khu vực ấy một thời gian. Các nhà khoa học cho rằng đây là cách học về nguy hiểm, không phải "để tang".

Chính hành vi tụ tập quanh xác chết và kêu inh ỏi có thể là một nguồn gốc của niềm tin "quạ báo tử": quạ thật sự hay có mặt ở nơi có cái chết, nhưng là vì chúng đang tìm hiểu nguy hiểm hoặc tìm thức ăn, không phải vì chúng báo trước.

Vì sao màu đen hay bị gán điềm xấu

• Bóng tối là nơi con người yếu thế nhất: không nhìn rõ, dễ bị thú dữ, kẻ gian tấn công. Màu đen gợi lại nỗi sợ đó.
• Màu đen gắn với tang lễ ở nhiều nền văn hoá phương Tây; ở Việt Nam truyền thống thì tang phục màu trắng, nhưng màu đen ngày càng phổ biến trong đám tang hiện đại.
• Con vật màu đen khó nhìn trong đêm: nó xuất hiện bất ngờ, đôi mắt phản sáng loé lên, rất dễ làm giật mình.

Định kiến về màu lông không vô hại: nó có thể khiến người ta bạc đãi một con vật, từ chối nhận nuôi, xua đuổi, thậm chí hành hạ. Nhiều trạm cứu hộ tổ chức các đợt khuyến khích nhận nuôi mèo đen, chó đen để chống lại định kiến này.

Gặp chuyện này thì làm gì

• Mèo đen đi ngang đường: giảm tốc, nhường đường cho nó. Mối nguy thật là cán phải con vật hoặc phanh gấp ngã xe, không phải vận xui.
• Muốn nuôi mèo: chọn theo tính cách, sức khoẻ, sự hợp nhau, không theo màu lông. Mèo đen có tính cách đa dạng như mọi con mèo khác.
• Quạ kêu quanh nhà: để ý xem có rác, thức ăn thừa, xác động vật gần đó không, vì quạ thường đến vì thức ăn. Dọn sạch là quạ đi.
• Đừng làm hại quạ, mèo vì điềm báo. Quạ nhớ mặt người, và quan trọng hơn, chúng không làm gì sai.
• Đọc thêm: sách phổ biến khoa học về trí thông minh của loài chim họ Quạ, và lịch sử các cuộc săn phù thuỷ để hiểu định kiến về mèo đen từ đâu ra.