Kể chuyện ma đêm khuya: từ bên bếp lửa đến radio và podcast

Kể chuyện ma đêm khuya là thói quen có từ rất lâu, từ bên bếp lửa, chõng tre ngày mất điện đến băng cassette, chương trình phát thanh và podcast ngày nay. Người ta thích nghe chuyện ma vì nỗi sợ "an toàn" mang lại cảm giác hồi hộp mà không có nguy hiểm thật, và vì cùng nhau sợ là một cách gắn kết. Các nhà tâm lý gọi đó là "nỗi sợ giải trí".

Bên bếp lửa và chõng tre

Ở làng quê Việt xưa, khi chưa có điện, tối đến là lúc cả nhà quây quanh bếp lửa hoặc ra sân hóng mát. Đèn dầu leo lét, ngoài kia tối đen, tiếng ếch nhái, tiếng gió qua bụi tre. Không có gì thích hợp hơn để kể chuyện ma. Người kể thường là ông bà, những người làm nghề đi đêm như đánh cá, gác đồng, đi buôn, hoặc đám thanh niên trêu nhau.

Chuyện ma ngày ấy có mấy đặc điểm:

• Gắn với địa danh có thật trong làng: khúc sông, gốc đa, bãi tha ma, cái giếng cũ. Người nghe ngày mai đi qua chỗ đó là thấy rợn.
• Người kể hay nhận là "chính mắt tôi thấy" hoặc "ông tôi kể".
• Có lời răn đi kèm: đừng ra sông giờ trưa, đừng đi đêm một mình, đừng trèo cây đa.
• Kể đi kể lại, mỗi lần một ít khác, nên mỗi làng có phiên bản riêng của cùng một câu chuyện.

Thời bao cấp và những năm điện còn hay cắt ở đô thị, cảnh cả khu tập thể ra hành lang, sân chung ngồi hóng gió, trẻ con túm tụm nghe chuyện ma cũng là ký ức của nhiều người.

Thế giới cũng kể chuyện ma vào đêm

Từ giọng người đến làn sóng radio

Khi radio phổ biến, chuyện rợn có thêm một sân khấu mới: giọng nói trong bóng tối. Không có hình, người nghe tự vẽ ra mọi thứ trong đầu, và trí tưởng tượng thường đáng sợ hơn bất kỳ hình ảnh nào.

Ví dụ nổi tiếng nhất là buổi phát thanh The War of the Worlds do Orson Welles thực hiện ngày 30/10/1938 ở Mỹ, dựng theo tiểu thuyết của H. G. Wells dưới dạng bản tin thời sự giả về người sao Hoả đổ bộ. Báo chí hôm sau đưa tin về "hoảng loạn hàng loạt". Các nhà nghiên cứu truyền thông sau này cho rằng mức độ hoảng loạn đã bị báo chí phóng đại rất nhiều, nhưng sự kiện vẫn cho thấy sức mạnh của giọng kể trên sóng.

Ở Việt Nam, từ cuối thế kỷ 20, băng cassette và sau đó là đĩa CD truyện ma kể bằng giọng đọc lan rộng qua bản sao chép. Loạt truyện ma do nhà văn hải ngoại Nguyễn Ngọc Ngạn kể được nhiều người nhớ nhất, với giọng chậm rãi, ngắt nghỉ đúng chỗ, dùng tiếng động nền. Nhiều người lớn lên trong thập niên 1990–2000 vẫn nhớ cảm giác nghe băng truyện ma trong phòng tối.

Podcast và các kênh đọc truyện ma

Ngày nay, chuyện ma chuyển sang podcast, kênh video có giọng đọc, sách nói. Hình thức thay đổi nhưng công thức gần như giữ nguyên: một giọng kể, một chút âm thanh nền, ánh sáng mờ và người nghe đang ở một mình. Trên thế giới, những podcast như Welcome to Night Vale (ra mắt năm 2012) cho thấy chuyện kỳ quái kể bằng giọng phát thanh viên bình thản có thể thu hút lượng người nghe rất lớn.

Ở Việt Nam, nhiều kênh đọc truyện ma, truyện kinh dị có lượng nghe đều đặn, nhất là vào đêm muộn. Có người nghe để giải trí, có người nghe để dễ ngủ, nghe có vẻ ngược đời nhưng khá phổ biến: giọng đọc đều đều, nhịp chậm giúp đầu óc thôi nghĩ việc khác.

Vì sao ta thích tự làm mình sợ

Các nhà nghiên cứu ở Phòng thí nghiệm Nỗi sợ Giải trí (Recreational Fear Lab) thuộc Đại học Aarhus, Đan Mạch, đã nghiên cứu khách tham quan nhà ma. Một nghiên cứu năm 2020 đăng trên Psychological Science cho thấy người ta thích nhất ở mức sợ "vừa phải": quá ít thì chán, quá nhiều thì khó chịu. Điểm "vừa đủ" đó khác nhau ở mỗi người.

Có vài lý do được đưa ra:

• Tập dượt nỗi sợ trong môi trường an toàn. Chuyện ma cho ta trải nghiệm cảm giác sợ, tim đập nhanh, rồi thấy mình vẫn ổn.
• Cảm giác nhẹ nhõm sau khi sợ rất dễ chịu.
• Gắn kết: cùng sợ, cùng hét, cùng cười làm nhóm thân nhau hơn.
• Tò mò về điều chưa biết: cái chết, thế giới bên kia là những câu hỏi lớn mà chuyện ma cho ta một cách an toàn để nghĩ tới.

Kể chuyện ma cho trẻ con: cần biết gì

Trẻ nhỏ, nhất là dưới 7 tuổi, còn khó phân biệt rõ chuyện tưởng tượng với chuyện thật. Một câu chuyện ma người lớn kể cho vui có thể khiến trẻ sợ bóng tối, sợ đi vệ sinh một mình hàng tuần. Một số gợi ý:

• Chọn chuyện hợp tuổi: chuyện "rợn mà vui", có kết thúc an toàn, nhân vật dũng cảm hoặc ma hoá ra là con mèo.
• Không dùng ma để doạ trẻ cho trẻ ngoan, ngủ sớm. Nỗi sợ đó ở lại lâu hơn ta tưởng.
• Kể xong thì "đóng chuyện": bật đèn, nói chuyện bình thường một lúc, nhắc lại đây là chuyện kể.
• Để ý dấu hiệu sợ kéo dài: không dám ngủ một mình, giật mình, mơ thấy ác mộng nhiều đêm thì ngưng chuyện ma một thời gian.

Gặp chuyện này thì làm gì

• Muốn kể chuyện ma hay: chọn chuyện ngắn; mở đầu bằng chi tiết đời thường; nói chậm dần ở đoạn cao trào; dừng một nhịp trước câu chốt; đừng giải thích nhiều ở cuối.
• Muốn tổ chức buổi kể chuyện ma cho nhóm bạn: thử luật kiểu Nhật, mỗi người một chuyện, mỗi chuyện tắt một ngọn đèn (dùng đèn nến điện để an toàn, không dùng nến thật trong phòng kín).
• Nghe truyện ma để ngủ: hẹn giờ tắt, để âm lượng nhỏ. Nếu nghe xong lại mất ngủ hơn, đổi sang nội dung khác.
• Sưu tầm chuyện ma quê mình: ghi âm ông bà kể, ghi rõ ai kể, ở đâu, năm nào. Đó là tư liệu văn hoá quý.
• Đọc thêm: các tuyển tập truyện ma, truyện kỳ ảo của Việt Nam và thế giới, và sách về tâm lý nỗi sợ để hiểu vì sao mình thích sợ.