House of Leaves là tiểu thuyết đầu tay của nhà văn Mỹ Mark Z. Danielewski, xuất bản năm 2000, kể về một gia đình phát hiện ngôi nhà mình lớn hơn ở bên trong so với bên ngoài, ban đầu chỉ chênh khoảng một phần tư inch. Rồi một cánh cửa xuất hiện trên tường, mở ra một hành lang tối lẽ ra không thể tồn tại, và hành lang ấy cứ lớn dần thành mê cung. Cuốn sách nổi tiếng không chỉ vì câu chuyện mà vì cách in: chữ xoay ngược, chữ chạy thành cột hẹp, trang gần như trống, chú thích chồng lên chú thích, khiến việc đọc sách cũng giống như đi lạc trong ngôi nhà ấy.
Ba lớp kể chuyện lồng vào nhau
Cái khó và cái hay của House of Leaves là nó không kể chuyện trực tiếp. Có ba lớp:
- Bộ phim The Navidson Record: phim tài liệu của nhiếp ảnh gia Will Navidson ghi lại những gì xảy ra trong ngôi nhà mới của gia đình anh ở bang Virginia. Trong truyện, không ai tìm được bộ phim này; có thể nó chưa từng tồn tại.
- Bài nghiên cứu của Zampanò: một ông già mù viết hàng trăm trang phân tích bộ phim, trích dẫn các nhà phê bình, nhà khoa học, nhiều người trong số đó cũng có thể không có thật.
- Chú thích của Johnny Truant: một chàng trai làm ở tiệm xăm tại Los Angeles tìm thấy bản thảo của Zampanò sau khi ông chết, rồi ghi chú dày đặc. Dần dần, chú thích của Johnny lấn át văn bản chính, kể về đời anh, nỗi sợ của anh, và sự suy sụp của anh khi càng đọc càng bị ám.
Ngoài ra còn có lời của "các biên tập viên" và một phần phụ lục dài. Người đọc phải tự quyết đọc theo thứ tự nào, nhảy chú thích ra sao. Danielewski xây một ngôi nhà bằng chữ, và người đọc là người đi lạc trong đó.
Ngôi nhà trên đường Ash Tree
Phần này nói về thiết lập, không kể số phận các nhân vật.
Will Navidson, nhiếp ảnh gia từng đoạt giải thưởng báo chí, chuyển về một ngôi nhà ở vùng quê Virginia cùng người bạn đời Karen và hai con nhỏ, mong một cuộc sống yên ổn. Anh gắn máy quay khắp nhà để ghi lại cuộc sống mới. Một hôm, đi du lịch về, họ thấy trong nhà xuất hiện một cánh cửa mới dẫn vào một phòng nhỏ giữa hai phòng ngủ.
Navidson đo lại ngôi nhà. Bên trong lớn hơn bên ngoài khoảng một phần tư inch, tức hơn nửa centimet. Anh đo đi đo lại, nhờ cả người anh em sinh đôi đo hộ, con số vẫn sai, và nó còn thay đổi. Rồi một cánh cửa nữa xuất hiện trên tường phòng khách, mở ra một hành lang tối, lạnh, tường xám trơn, không có gì cả. Nhìn từ ngoài sân, chỗ đó lẽ ra phải là bãi cỏ.
Hành lang không có gì
Điều đáng sợ nhất trong House of Leaves là không gian trống rỗng tuyệt đối. Hành lang bên trong không có đồ đạc, không có cửa sổ, không có đèn, không có hoa văn, không có dấu vết con người. Tường không giữ được dấu đánh dấu. Kích thước thay đổi liên tục: lúc là một hành lang ngắn, lúc là cầu thang xoắn xuống sâu không thấy đáy, lúc là những đại sảnh rộng như nhà thờ.
Đây là liminal space ở dạng thuần nhất: một nơi chỉ để đi qua, mà không dẫn tới đâu. Nhiều người đọc nhận ra những gì mạng xã hội hai mươi năm sau gọi là Backrooms đã có trong cuốn sách này, dù Backrooms và House of Leaves là hai tác phẩm riêng, không có liên hệ trực tiếp.
Cuốn sách cũng là một mê cung
| Thủ pháp in ấn | Tác dụng khi đọc |
|---|---|
| Chữ "house" luôn in màu xanh (ở bản màu), kể cả trong tiếng nước ngoài | Từ khoá nổi lên khắp trang, như ngôi nhà len vào mọi nơi |
| Trang chỉ có vài chữ, xếp theo đường đi | Đọc nhanh như đang chạy trong hành lang |
| Chữ in ngược, phải soi gương hoặc xoay sách | Người đọc phải dùng cơ thể, như đang trèo, đang bò |
| Chú thích trong khung, chú thích của chú thích | Lạc đường giữa các lớp, phải đánh dấu để quay lại |
| Đoạn văn bị gạch xoá vẫn đọc được | Cảm giác có điều bị giấu đi |
Giới nghiên cứu văn học xếp House of Leaves vào loại văn bản đòi người đọc "làm việc" để đi qua nó, không chỉ đọc lướt từ trên xuống. Đây là lý do có người đọc cuốn sách trong nhiều tháng, ghi chép, vẽ sơ đồ.
Vì sao "bên trong lớn hơn bên ngoài" đáng sợ
Ngôi nhà là biểu tượng của an toàn. Ta biết từng góc, từng bậc thang, biết chỗ nào có công tắc đèn. Một ngôi nhà mà kích thước bên trong không khớp với bên ngoài phá vỡ điều chắc chắn cơ bản nhất: không gian mình đang sống có thể đo được.
Chi tiết một phần tư inch là điểm mấu chốt. Nếu ngôi nhà to hơn hẳn, đó là chuyện cổ tích. Nhưng một sai số nhỏ đến mức chỉ thước đo mới thấy thì giống một lỗi có thật, một điều bất thường nhỏ mà người ta có thể bỏ qua. Navidson không bỏ qua, và mọi chuyện bắt đầu từ đó.
Cuốn sách còn dùng hình ảnh mê cung Minotaur trong thần thoại Hy Lạp: một kiến trúc được xây để nhốt một thứ gì đó ở trung tâm. Trong hành lang của Navidson thỉnh thoảng có tiếng gầm, nhưng không ai thấy gì.
Những tác phẩm đi kèm
- Album Haunted (2000): của ca sĩ Poe, chị gái của tác giả, ra cùng năm và có nhiều bài nhắc đến cuốn sách. Hai tác phẩm được nhiều người coi là đọc và nghe cùng nhau.
- Bản in trực tuyến trước đó: trước khi xuất bản chính thức, nhiều phần của cuốn sách đã lưu hành trên mạng, tạo nên một nhóm người đọc đầu tiên rất cuồng nhiệt.
Xem/đọc tiếp
- Chọn bản in: nên đọc bản giấy đầy đủ màu (full color). Bản điện tử làm hỏng phần lớn thủ pháp trình bày.
- Cách đọc lần đầu: có thể đọc phần của Zampanò trước, bỏ qua chú thích dài của Johnny, rồi quay lại sau. Không có thứ tự "đúng".
- Chuẩn bị: sách dày hơn 700 trang, bằng tiếng Anh với nhiều đoạn khó. Có bút, giấy ghi chú, và cả một tấm gương nhỏ.
- Nếu thấy nặng: cuốn sách có những đoạn về tổn thương tâm lý, mất mát, suy sụp tinh thần. Dừng lại khi cần.
- Xem/đọc tiếp cùng mạch: bài về Backrooms và liminal space ở chuyên mục không gian rợn; bài về Cube và analog horror trong chuyên mục này.
Câu hỏi thường gặp
House of Leaves là sách gì?
House of Leaves là tiểu thuyết năm 2000 của nhà văn Mỹ Mark Z. Danielewski, kể về một gia đình phát hiện ngôi nhà bên trong lớn hơn bên ngoài và một hành lang tối không thể tồn tại. Sách nổi tiếng với cách trình bày chữ phá cách và nhiều lớp chú thích lồng nhau.
Ngôi nhà trong House of Leaves lớn hơn bao nhiêu?
Ban đầu nhân vật Will Navidson đo được bên trong lớn hơn bên ngoài khoảng một phần tư inch, hơn nửa centimet. Con số thay đổi qua các lần đo, rồi một hành lang tối xuất hiện và ngày càng lớn thành mê cung.
The Navidson Record có thật không?
Không. The Navidson Record là bộ phim tài liệu hư cấu trong tiểu thuyết. Ngay trong truyện, nhân vật Johnny Truant cũng không tìm được dấu vết của bộ phim hay ngôi nhà ngoài đời.
Vì sao chữ "house" trong sách màu xanh?
Ở các bản in màu, chữ "house" và từ tương đương trong tiếng nước ngoài luôn in màu xanh. Đây là thủ pháp khiến ngôi nhà như len vào mọi trang sách, và người đọc bàn luận rất nhiều về ý nghĩa của nó.
House of Leaves có liên quan đến Backrooms không?
Không có liên hệ trực tiếp, nhưng hai tác phẩm cùng khai thác nỗi sợ không gian trống rỗng, lặp lại, không lối ra. Nhiều người đọc coi House of Leaves là một tiền thân tinh thần của thẩm mỹ liminal space trên mạng.
