Gương vỡ, bát vỡ, nhất là vào dịp đầu năm, bị dân gian nhiều nơi coi là điềm xui: phương Tây có lời đồn "vỡ gương thì bảy năm xui", người Việt kiêng làm vỡ đồ ngày Tết vì sợ cả năm "đổ vỡ". Không có bằng chứng nào cho thấy đồ vỡ báo trước vận hạn. Điều có thật là mảnh thuỷ tinh, sành sứ có thể gây đứt tay, đứt chân, và cách thu dọn đúng quan trọng hơn mọi lời giải điềm.
Vì sao người Việt kiêng làm vỡ đồ ngày Tết
Người Việt coi những ngày đầu năm như "khuôn" cho cả năm: đầu xuôi thì đuôi lọt. Mồng Một Tết người ta kiêng cãi nhau, kiêng nói điều gở, kiêng quét nhà đổ rác ra ngoài, và kiêng làm vỡ bát đĩa, gương, chai lọ. Chữ "vỡ" gợi tới "đổ vỡ": làm ăn đổ bể, gia đình lục đục, tình cảm rạn nứt.
Khi lỡ làm vỡ, nhiều gia đình có cách nói để "hoá giải", phổ biến nhất là câu "của đi thay người", nghĩa là đồ vật mất đi thay cho tai hoạ lẽ ra rơi vào người. Câu này còn dùng cả khi bị mất đồ, bị móc túi, hỏng xe.
Người Hoa có cách nói khéo hơn: khi lỡ làm vỡ đồ dịp Tết, họ nói "tuế tuế bình an" (歲歲平安, năm nào cũng bình an). Trong tiếng Quan thoại, chữ "tuế" (năm) và chữ "toái" (vỡ, 碎) đọc gần như giống hệt nhau, đều là "suì". Câu nói vừa chúc lành vừa chơi chữ, biến "vỡ vụn" thành "năm năm bình an".
Gương vỡ: bảy năm xui từ đâu ra
Lời đồn "vỡ gương thì bảy năm xui xẻo" rất phổ biến ở châu Âu và Mỹ. Hai cách giải thích nguồn gốc hay được nhắc:
- Gương phản chiếu linh hồn: nhiều nền văn hoá tin hình ảnh trong gương, trong mặt nước là một phần của con người. Gương vỡ thì hình ảnh, tức linh hồn, cũng "vỡ" theo.
- Con số bảy: có người giải thích người La Mã tin cơ thể con người đổi mới sau mỗi bảy năm, nên tổn hại phải chờ bảy năm mới hết.
Cần nói rõ: những lời giải nguồn gốc này được lặp lại rất nhiều trong sách báo phổ thông, nhưng khó tìm được tư liệu cổ chắc chắn để kiểm chứng. Một lý do thực tế hơn thường được nhắc: gương thuỷ tinh tráng bạc từng là đồ rất đắt. Làm vỡ gương của chủ nhà là chuyện lớn với người giúp việc, và lời doạ "bảy năm xui" có thể giúp người ta cẩn thận hơn.
"Gương vỡ lại lành": chiếc gương trong một chuyện tình
Tiếng Việt có thành ngữ "gương vỡ lại lành", chỉ những đôi vợ chồng, người yêu đã chia lìa nay đoàn tụ. Thành ngữ này gốc từ điển tích Trung Hoa "phá kính trùng viên" (破鏡重圓). Chuyện kể vào cuối thời Nam triều, khi nhà Trần sắp mất nước, phò mã Từ Đức Ngôn bẻ đôi một chiếc gương, chia cho vợ là công chúa Lạc Xương một nửa, hẹn nếu ly tán thì đem nửa gương ra chợ bán vào một ngày nhất định để tìm nhau. Sau này họ nhờ hai nửa gương mà gặp lại.
Như vậy, cùng một chiếc gương vỡ, có văn hoá coi là điềm xui, có văn hoá lại dùng làm biểu tượng của sự đoàn tụ. Ý nghĩa của "đồ vỡ" phụ thuộc hoàn toàn vào câu chuyện mà người ta kể quanh nó.
Vì sao ta thấy đồ vỡ "báo" điều xấu
- Đồ vỡ thường đi kèm căng thẳng: người ta hay làm vỡ đồ khi vội, mệt, đang bực bội, hoặc trong những ngày Tết bận rộn, đông người. Chính trạng thái ấy cũng dễ dẫn tới cãi vã, sai sót khác.
- Trí nhớ chọn lọc: năm nào làm vỡ đồ mà gặp chuyện buồn thì nhớ mãi; năm làm vỡ mà vẫn suôn sẻ thì quên.
- Cảm giác mất kiểm soát: một tiếng "choang" bất ngờ tạo cú sốc nhỏ, dễ biến thành nỗi lo mơ hồ.
Nỗi lo đó đôi khi gây hại thật: người ta lo lắng cả năm, hoặc trách mắng đứa trẻ làm vỡ bát ngày Tết nặng nề hơn mức cần. Một cái bát vỡ không đáng để làm hỏng không khí cả nhà.
Thu dọn mảnh vỡ an toàn
| Bước | Việc làm | Lý do |
|---|---|---|
| 1 | Cho trẻ nhỏ, chó mèo ra khỏi khu vực | Trẻ và vật nuôi dễ giẫm hoặc nhặt mảnh vỡ |
| 2 | Đi dép, giày; đeo găng nếu có | Mảnh nhỏ có thể văng xa cả mét |
| 3 | Nhặt mảnh to trước, cho vào hộp giấy cứng hoặc chai nhựa cắt đôi | Túi ni lông mỏng dễ bị mảnh sắc chọc thủng |
| 4 | Quét mảnh nhỏ, rồi dùng băng dính to hoặc khăn giấy ẩm thấm lại các mảnh li ti | Mảnh thuỷ tinh nhỏ khó thấy bằng mắt |
| 5 | Soi đèn pin nghiêng sát sàn để tìm mảnh sót | Ánh sáng nghiêng làm mảnh thuỷ tinh lấp lánh |
| 6 | Gói kỹ, đánh dấu là đồ sắc khi bỏ rác | Bảo vệ người thu gom rác |
Gương có lớp tráng phía sau, vỡ ra thành nhiều mảnh sắc to. Bóng đèn huỳnh quang cũ (loại có thuỷ ngân) khi vỡ nên mở cửa cho thoáng khí, không dùng máy hút bụi, thu dọn cẩn thận và bỏ riêng.
Khi nào nên đi khám
Bị đứt tay, đứt chân do mảnh vỡ thì rửa vết thương dưới vòi nước sạch, ép chặt bằng gạc hoặc khăn sạch để cầm máu. Nên đến cơ sở y tế khi:
- Ép liên tục khoảng 10 phút mà máu vẫn không cầm.
- Vết cắt sâu, há miệng, dài, có thể cần khâu.
- Nghi còn mảnh thuỷ tinh kẹt trong vết thương.
- Ngón tay tê, không cử động được bình thường sau khi bị cắt (có thể tổn thương gân, dây thần kinh).
- Vết thương sưng đỏ, nóng, chảy mủ trong những ngày sau.
- Vết thương bẩn mà đã lâu chưa tiêm phòng uốn ván, nên hỏi nhân viên y tế.
Gặp chuyện này thì làm gì
- Lỡ làm vỡ đồ ngày Tết: nói một câu vui như "của đi thay người", thu dọn an toàn, rồi thôi. Không cần trách mắng ai.
- Trẻ làm vỡ: kiểm tra trẻ có bị đứt tay không trước, rồi mới nói tới chuyện đồ vỡ.
- Chuẩn bị trước Tết: để bát đĩa thuỷ tinh xa mép bàn, dùng đồ nhựa, đồ melamine cho trẻ nhỏ, kê gương chắc chắn.
- Nhà có gương lớn: bắt vít chắc vào tường, cân nhắc dán phim an toàn sau lưng gương để khi vỡ mảnh không văng ra.
- Đọc thêm: điển tích "phá kính trùng viên" để thấy một chiếc gương vỡ có thể mang ý nghĩa đẹp thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Gương vỡ là điềm gì?
Ở phương Tây có lời đồn vỡ gương thì bảy năm xui; ở Việt Nam nhiều người kiêng làm vỡ gương, nhất là dịp Tết. Không có bằng chứng nào cho thấy gương vỡ báo trước vận hạn. Ngược lại, thành ngữ "gương vỡ lại lành" lại mang ý đoàn tụ.
Làm vỡ bát đầu năm có sao không?
Dân gian kiêng vì chữ "vỡ" gợi đến "đổ vỡ", nhưng không có căn cứ nào cho thấy cả năm sẽ xui. Nhiều gia đình nói "của đi thay người" rồi thu dọn bình thường.
"Gương vỡ lại lành" nghĩa là gì?
Thành ngữ chỉ vợ chồng, người yêu đã xa cách nay đoàn tụ. Gốc từ điển tích "phá kính trùng viên" về phò mã Từ Đức Ngôn và công chúa Lạc Xương, hai người chia đôi chiếc gương rồi nhờ nó tìm lại nhau.
Vì sao vỡ gương lại xui bảy năm?
Hay được giải thích là do niềm tin gương phản chiếu linh hồn và quan niệm cơ thể đổi mới sau bảy năm, nhưng những nguồn gốc này khó kiểm chứng bằng tư liệu cổ. Đây là lời đồn dân gian, không có cơ sở khoa học.
Bị đứt tay vì mảnh thuỷ tinh khi nào cần đi khám?
Khi ép khoảng 10 phút máu vẫn không cầm, vết cắt sâu cần khâu, nghi còn mảnh kẹt bên trong, ngón tay tê hoặc khó cử động, hay vết thương sưng nóng chảy mủ trong những ngày sau.
