Các chương trình "săn ma" trên truyền hình chưa đưa ra được bằng chứng khoa học nào vì chúng được làm để giải trí chứ không phải để kiểm chứng: thiết bị dùng sai mục đích, không có đối chứng, không làm mù, và hàng giờ quay phim được cắt còn vài phút "đáng sợ" nhất. Sau hơn hai mươi năm phát sóng với hàng trăm tập, không một "bằng chứng" nào trong đó được giới khoa học công nhận. Hiểu cách các chương trình này được làm giúp ta xem chúng như xem phim — thoải mái mà không bị dắt mũi.
Một thể loại truyền hình ra đời thế nào
Đầu những năm 2000, truyền hình thực tế bùng nổ, máy quay hồng ngoại và máy quay cầm tay rẻ đi. Hai chương trình mở đầu cho làn sóng là Most Haunted ở Anh (ra mắt năm 2002) và Ghost Hunters ở Mỹ (lên sóng kênh Sci Fi, nay là Syfy, ngày 6/10/2004). Ghost Hunters theo chân nhóm TAPS, ban đầu là hai người thợ sửa ống nước làm điều tra hiện tượng lạ ngoài giờ, và kéo dài hơn mười mùa.
Công thức nhanh chóng được nhân bản ở nhiều nước: một nhóm người vào nơi bị đồn có ma vào ban đêm, tắt đèn, cầm thiết bị điện tử, đặt câu hỏi vào bóng tối và phản ứng với mọi tiếng động. Hình ảnh xanh lục của camera hồng ngoại trở thành "dấu hiệu nhận diện" của cả thể loại.
Thiết bị "săn ma" thật ra đo cái gì
| Thiết bị | Được dùng để | Thật ra đo |
|---|---|---|
| Máy đo điện từ trường (EMF), loại đèn LED | "Phát hiện năng lượng của hồn" | Từ trường từ dây điện, thiết bị, điện thoại, bộ đàm của chính đoàn quay — chưa ai chứng minh hồn ma phát ra điện từ trường |
| Súng đo nhiệt hồng ngoại, camera nhiệt | "Tìm điểm lạnh" | Nhiệt độ bề mặt tường, sàn, không phải nhiệt độ không khí |
| Máy ghi âm | Thu "giọng người khuất" (EVP) | Mọi âm thanh, kể cả tiếng thở, bước chân, quần áo của đoàn |
| Radio quét kênh ("spirit box") | "Nói chuyện với hồn" | Mẩu âm thanh của các đài phát thanh thật |
| Camera hồng ngoại | Quay "bóng ma" | Bụi, côn trùng sáng loá gần đèn hồng ngoại; chuyển động nhoè vì thiếu sáng |
Không thiết bị nào trong danh sách được chế tạo để đo "ma", vì chưa ai định nghĩa được ma là gì về mặt vật lý để chế tạo máy đo. Thiết bị vẫn hoạt động đúng chức năng — chỉ có cách diễn giải là sai.
Vì sao không ra bằng chứng
Không có đối chứng
Một máy đo EMF nháy đèn trong "căn phòng có ma" chỉ có nghĩa nếu ta biết nó nháy thế nào trong một căn phòng bình thường, cùng dây điện, cùng thiết bị. Các chương trình hầu như không bao giờ làm phép so sánh đó.
Không làm mù
Người cầm máy biết mình đang ở "phòng có ma", biết câu chuyện về người đã khuất. Mọi tiếng động đều được diễn giải theo câu chuyện đó. Trong khoa học, những phép đo dễ bị kỳ vọng ảnh hưởng phải làm sao cho người đánh giá không biết điều kiện — điều truyền hình không làm.
Cắt dựng
Một đêm quay có thể kéo dài nhiều giờ. Lên sóng chỉ còn vài khoảnh khắc người dẫn giật mình, tiếng động không rõ nguồn, câu hỏi "anh có nghe thấy không?". Những giờ im lặng, những lần tìm ra tiếng động là do ống nước, đều bị cắt bỏ. Người xem chỉ thấy phần "đáng sợ", tạo cảm giác hiện tượng xảy ra liên tục.
Không lặp lại được
Bằng chứng khoa học phải lặp lại được: người khác đến cùng chỗ, dùng cùng cách, phải ra kết quả tương tự. "Hiện tượng" trong chương trình thường chỉ xảy ra một lần, khi máy quay đang chạy, và không bao giờ xuất hiện khi có người ngoài đến kiểm tra.
Vì sao người xem vẫn thích
Hiểu các chương trình này không cho ra bằng chứng không có nghĩa là chê người xem. Chúng hấp dẫn vì những lý do rất con người: được sợ một cách an toàn trên ghế sofa, được vào những toà nhà cổ, nhà tù bỏ hoang, bệnh viện cũ mà bình thường không ai được vào, được nghe kể lịch sử của nơi đó. Nhiều tập phim thật ra là những buổi tham quan di tích vào ban đêm có thêm nhạc nền rợn.
Vấn đề chỉ nảy sinh khi khán giả mang "phương pháp" trên truyền hình về áp dụng cho chính nhà mình: cầm máy đo EMF đi khắp phòng, thấy đèn nháy cạnh ổ điện thì kết luận "có ma", trong khi thứ cần kiểm tra lại chính là ổ điện đó.
Những phép thử từng làm chương trình lúng túng
Vài lần, người trong cuộc tự kiểm tra. Ở Anh, một chuyên gia tâm lý từng làm việc với một chương trình săn ma nổi tiếng kể rằng ông đã cài vào kịch bản tên một nhân vật hoàn toàn bịa đặt; khi nhà ngoại cảm của chương trình "bắt liên lạc" với chính nhân vật không tồn tại đó, vụ việc gây tranh cãi lớn trên báo chí Anh giữa thập niên 2000.
Ngoài truyền hình, giải thưởng một triệu đô la của nhà ảo thuật và người hoài nghi James Randi dành cho bất kỳ ai chứng minh được năng lực siêu nhiên trong điều kiện kiểm soát tồn tại hàng chục năm cho tới khi kết thúc năm 2015 mà không ai nhận được. Điều đó không chứng minh "không có ma", nhưng cho thấy khi điều kiện kiểm soát chặt chẽ, các tuyên bố siêu nhiên chưa vượt qua được.
Một cuộc điều tra nghiêm túc trông khác thế nào
- Bắt đầu ban ngày: khảo sát nhà, đo đạc, ghi lại thiết bị điện, đường ống, khe hở, nguồn gió, lịch sinh hoạt.
- Hỏi về sức khoẻ và khí: có ai đau đầu, có dùng bếp than, máy phát không.
- Đặt giả thuyết cụ thể: "tiếng gõ lúc 2 giờ sáng có thể do máy bơm tự chạy" — rồi kiểm tra.
- So sánh: đo ở phòng "có ma" và phòng bình thường cùng điều kiện.
- Ghi lại mọi thứ, kể cả những lần không có gì xảy ra.
- Kết luận khiêm tốn: "đã giải thích được", "chưa giải thích được" — không nhảy sang "có ma".
Cách làm này kém hấp dẫn trên màn hình, nhưng giải quyết được vấn đề của gia chủ — và đôi khi phát hiện nguy hiểm thật như rò điện, khí CO.
Xem/đọc tiếp
- Xem chương trình săn ma như xem phim: cứ thưởng thức bầu không khí, nhưng mỗi khi có "bằng chứng", tự hỏi: có đối chứng không, ai đang cầm máy, phần nào đã bị cắt?
- Đọc các bài cùng mục về hạ âm, khí CO, orb, EVP, luồng lạnh — mỗi bài giải thích một "bằng chứng" hay xuất hiện trên truyền hình.
- Tìm đọc các nhà điều tra hoài nghi như Benjamin Radford, người đã viết nhiều về phương pháp điều tra hiện tượng lạ và những lỗi hay gặp của các nhóm săn ma.
- Nếu nhà bạn có chuyện lạ thật: đừng mời đoàn quay phim; mời thợ điện, thợ nước và kiểm tra khí trước.
Câu hỏi thường gặp
Chương trình săn ma trên truyền hình có thật không?
Các chương trình này là truyền hình giải trí. Những người tham gia có thể tin thật, nhưng phương pháp không có đối chứng, không làm mù và được cắt dựng, nên chưa có "bằng chứng" nào trong đó được giới khoa học công nhận.
Máy đo EMF có phát hiện được ma không?
Không. Máy đo EMF đo điện từ trường từ dây điện, thiết bị và điện thoại. Chưa ai chứng minh được hồn ma phát ra điện từ trường, nên đèn máy nháy chỉ cho biết có nguồn điện gần đó.
Ghost Hunters ra mắt năm nào?
Ghost Hunters lên sóng kênh Sci Fi (nay là Syfy) của Mỹ ngày 6/10/2004, theo chân nhóm điều tra TAPS. Chương trình kéo dài hơn mười mùa và góp phần tạo ra làn sóng săn ma trên truyền hình.
Vì sao các nhà khoa học không tin bằng chứng săn ma?
Vì bằng chứng phải được đo bằng công cụ phù hợp, có so sánh với điều kiện bình thường, không bị kỳ vọng của người đo ảnh hưởng và lặp lại được. Các đoạn quay săn ma chưa đáp ứng được những điều kiện đó.
Điều tra một ngôi nhà bị đồn có ma nên làm thế nào?
Bắt đầu từ ban ngày, kiểm tra điện, nước, gió lùa, thiết bị chạy tự động và nguồn khí độc như CO. Ghi lại thời gian các hiện tượng, đặt giả thuyết cụ thể rồi thử loại trừ từng nguyên nhân.
