Cây đa, cây gạo, bờ tre gắn với chuyện ma vì chúng là những cây to, già, đứng ở đầu làng, bến nước, bãi tha ma, nơi người qua lại lúc chạng vạng; tán rậm làm bóng tối dày, gió qua cành tạo tiếng rít, tiếng kẽo kẹt, và chim đêm, dơi, cú làm tổ trên đó. Người xưa có câu "thần cây đa, ma cây gạo". Đằng sau câu ấy là cả một hệ sinh thái và một lối sống làng xã.
Cây to ở làng Việt xưa
Hình ảnh "cây đa, bến nước, sân đình" là biểu tượng quen thuộc của làng quê Bắc Bộ. Cây đa thường được trồng ở đầu làng, cổng đình, bên chùa; cây gạo hay đứng ở bến đò, đầu bãi, giữa đồng; tre thì bao quanh làng thành luỹ. Mỗi loại cây có vai trò riêng, và cũng có loại chuyện ma riêng.
| Cây | Nơi thường gặp | Chuyện dân gian hay kể | Điều có thể giải thích |
|---|---|---|---|
| Cây đa | Đầu làng, đình, chùa, miếu | Có thần cây trú ngụ, không được chặt; bóng trắng ngồi trên cành | Rễ phụ buông như tóc, tán tối; cú, dơi làm tổ; nấm phát quang trên cành mục |
| Cây gạo | Bến đò, đầu bãi, giữa đồng, gần bãi tha ma | Ma cây gạo, hồn người chết đường trú ngụ | Cây rất cao, mùa đông trơ cành; quạ, diều làm tổ; nằm ở chỗ vắng |
| Bờ tre | Quanh làng, ven đường làng | Tiếng gọi, tiếng khóc trong bụi tre đêm | Thân tre cọ nhau kêu kẽo kẹt, gió rít qua lá; rắn, chuột, chim ẩn trong bụi |
Cây đa: "thần" hay "ma"
Ở Việt Nam, cây đa thường được coi là nơi thần linh ngự hơn là ma quỷ. Nhiều cây đa cổ có bát hương, miếu nhỏ dưới gốc. Người ta kiêng chặt, kiêng trèo, kiêng tiểu tiện gần gốc. Lời răn kiểu "chặt đa thì gặp hoạ" đã giữ lại cho nhiều làng những cây đa vài trăm năm tuổi.
Về sinh học, đa thuộc chi Sung (Ficus), cùng họ với sung, si, đề. Đặc điểm nổi bật là rễ phụ mọc từ cành buông xuống, chạm đất thành trụ, nên một cây đa có thể lan rộng thành cả một "rừng" nhỏ. Rễ buông lơ thơ trong gió đêm trông như mái tóc dài, chi tiết mà truyện ma rất hay dùng.
Tán đa dày đến mức dưới gốc tối hơn hẳn xung quanh ngay cả ban ngày. Quả đa chín thu hút dơi ăn quả bay đến ban đêm, chim đến ban ngày. Tiếng dơi đập cánh, tiếng quả rụng lộp độp, tiếng cú kêu: ngồi dưới gốc đa lúc nửa đêm, ai cũng có thể nghe ra "có người".
Cây gạo: hoa đỏ và nỗi sợ
Cây gạo (Bombax ceiba) cao vượt các cây khác, thân có gai khi non, tháng hai tháng ba nở hoa đỏ rực, mùa đông rụng hết lá chỉ còn cành khẳng khiu. Trong văn chương, hoa gạo gắn với mùa xuân, với tiếng chim, rất đẹp. Nhưng trong chuyện ma, cây gạo lại là nơi trú của ma.
Có thể giải thích vì vị trí: cây gạo hay mọc ở những chỗ trống trải, đầu bãi, bến sông, chỗ ngày xưa làm bãi tha ma hoặc nơi người chết đường được chôn tạm. Cây cao, trơ cành trên nền trời tối là hình ảnh dễ gợi sợ. Quạ, diều, cò làm tổ trên cành gạo, tiếng kêu khàn đặc lúc chiều tối cũng góp phần.
Người xưa còn có tục đem những chiếc bình vôi đã cũ, đã vỡ đặt dưới gốc đa, gốc gạo, vì kiêng vứt bừa bình vôi. Chiếc bình vôi đã dùng nhiều năm được coi như có "hồn". Những gốc cây đầy bình vôi cũ, bát hương, lại càng thêm vẻ âm u.
Bờ tre: âm thanh của làng
Luỹ tre bao quanh làng vừa là hàng rào phòng thủ, vừa chắn gió bão. Ban đêm, khi gió thổi, thân tre cọ vào nhau phát ra tiếng kẽo kẹt, rên rỉ rất giống tiếng người. Lá tre xào xạc liên tục. Trong bụi tre có rắn, chuột, chim, và đom đóm. Người đi qua bờ tre lúc tối, nghe tiếng động phía trong nhưng không nhìn thấy gì, rất tự nhiên sẽ tưởng tượng ra người.
Tre còn gắn với một nỗi sợ thật: bụi tre rậm là chỗ dễ có rắn độc, gai tre cào xước, tre đổ khi bão. Lời răn "tối đừng đi qua bờ tre" vì vậy có giá trị bảo vệ.
Vì sao cây cổ thụ hợp với chuyện ma
- Cây già sống lâu hơn người. Một cây đa vài trăm năm đã "chứng kiến" bao thế hệ. Con người dễ gán cho thứ sống lâu hơn mình một linh hồn, một trí nhớ.
- Cây là cột mốc của chuyện làng. Người thắt cổ, người chết đường, trận đánh, vụ án xưa thường được kể gắn với một gốc cây cụ thể, vì đó là địa điểm ai cũng biết.
- Cây tạo bóng tối, âm thanh, động vật. Ba yếu tố đủ để đầu óc tưởng tượng ra mọi thứ.
- Không chỉ ở Việt Nam. Nhiều nền văn hoá có cây thiêng, cây có ma: cây đề trong Phật giáo, cây sồi ở châu Âu, cây cổ thụ có thắt dây thừng thiêng ở đền Thần đạo Nhật Bản.
Mối nguy thật ở dưới gốc cây cổ thụ
Nếu có thứ đáng sợ dưới gốc cây già, đó là:
- Sét. Cây cao đứng một mình giữa đồng là nơi sét hay đánh. Trú mưa giông dưới gốc cây đơn độc rất nguy hiểm.
- Cành gãy, cây đổ khi mưa bão. Cây cổ thụ có thể rỗng ruột, mục bên trong mà nhìn ngoài vẫn xanh tốt.
- Ong, rắn. Tổ ong vò vẽ, ong đất hay làm trên cây to; bụi tre, gốc đa có thể có rắn.
Gặp chuyện này thì làm gì
- Mưa giông thì không trú dưới cây đơn độc. Vào nhà kiên cố, xe ô tô đóng kín cửa; ở ngoài đồng trống thì ngồi thụp xuống, hai chân sát nhau, tránh xa cây và cột điện.
- Thấy cây cổ thụ nghiêng, nứt gốc, rỗng ruột gần nhà, đường đi, báo chính quyền xã hoặc đơn vị cây xanh để kiểm tra, đừng tự trèo lên chặt cành.
- Tìm hiểu cây cổ thụ ở quê mình. Chương trình "Cây Di sản Việt Nam" do Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam khởi xướng đã công nhận nhiều cây đa, cây gạo, cây đề cổ thụ trên cả nước, có hồ sơ về tuổi cây và câu chuyện gắn với nó.
- Ghi lại chuyện của cây. Hỏi người già trong làng về sự tích cây đa, cây gạo đầu làng; đó là lịch sử địa phương ít khi được viết thành sách.
- Đêm đi qua bờ tre, gốc đa thì mang đèn, đi giày, nhìn dưới chân. Mối nguy thật là rắn và ổ gà, không phải tiếng kẽo kẹt.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cây đa hay gắn với chuyện ma?
Cây đa to, già, tán rậm, rễ phụ buông như tóc, thường đứng ở đầu làng, đình chùa. Dưới gốc tối, có dơi, cú, quả rụng, gió rít, rất dễ khiến người ta tưởng tượng. Ở Việt Nam cây đa thường được coi là nơi thần ngự hơn là ma.
"Thần cây đa, ma cây gạo" nghĩa là gì?
Đây là câu nói dân gian cho rằng cây đa có thần, cây gạo có ma. Cây gạo hay mọc ở bến sông, đầu bãi, gần bãi tha ma, mùa đông trơ cành, nên bị gắn với chuyện ma nhiều hơn.
Vì sao người xưa đặt bình vôi dưới gốc đa?
Bình vôi cũ, vỡ được coi là có "hồn" vì gắn bó lâu với gia đình, nên người ta kiêng vứt bừa mà đem đặt ở gốc đa, gốc gạo hoặc nơi linh thiêng.
Có nên trú mưa dưới gốc cây đa không?
Không nên khi có giông sét. Cây cao đứng một mình dễ bị sét đánh, và cây cổ thụ có thể gãy cành khi gió mạnh. Hãy tìm nhà kiên cố hoặc ô tô đóng kín cửa.
Tiếng kẽo kẹt ở bờ tre ban đêm là gì?
Đó thường là tiếng thân tre cọ vào nhau khi gió thổi, cùng tiếng lá xào xạc và tiếng động vật trong bụi tre. Âm thanh này rất giống tiếng người rên, nên dễ bị gán cho ma.
