Vòng tròn trên đồng lúa (crop circle) — những hình tròn, hoa văn khổng lồ được tạo bằng cách đè rạp cây lúa mì, lúa mạch trên cánh đồng — là do con người làm. Năm 1991, hai người Anh là Doug Bower và Dave Chorley công khai thừa nhận họ đã tạo ra hàng trăm vòng tròn từ cuối thập niên 1970 chỉ bằng tấm ván, sợi dây và một chiếc mũ có gắn khung ngắm. Sau đó, nhiều nhóm nghệ sĩ tiếp tục làm những mẫu ngày càng phức tạp. Chưa có vòng tròn nào được chứng minh là do người ngoài hành tinh hay lực bí ẩn tạo ra.
Những vòng tròn xuất hiện ở miền Nam nước Anh
Từ cuối thập niên 1970 và nhất là thập niên 1980, nông dân ở các hạt Wiltshire và Hampshire (miền Nam nước Anh) thỉnh thoảng sáng ra thấy trên ruộng lúa của mình một vòng tròn cây bị đè rạp, xoáy theo một chiều, mép gọn gàng. Vùng này vốn nổi tiếng với các di tích cổ như vòng đá Stonehenge, Avebury, càng làm câu chuyện thêm màu bí ẩn.
Báo chí đưa tin, rồi xuất hiện những người tự gọi là nhà nghiên cứu vòng tròn (cerealogist). Các giả thuyết nở rộ: đĩa bay hạ cánh, "năng lượng trái đất", lực từ trường, thông điệp từ người ngoài hành tinh. Một nhà khí tượng học đề xuất giả thuyết xoáy khí quyển tự nhiên ("plasma vortex") để giải thích những vòng tròn đơn giản. Mỗi mùa hè, số vòng tròn tăng lên, hình dạng phức tạp dần: từ một vòng đơn thành nhiều vòng, vòng có vành, rồi những hình như chữ tượng hình.
Lời thú nhận năm 1991
Tháng 9/1991, tờ báo Anh Today đăng câu chuyện: Doug Bower và Dave Chorley, hai người đàn ông đã ngoài sáu mươi ở thành phố Southampton, nhận là tác giả của rất nhiều vòng tròn. Theo lời họ, ý tưởng bắt đầu từ những buổi tối ngồi quán rượu, khi Bower nhớ lại những câu chuyện về "tổ đĩa bay" ông từng nghe hồi sống ở Úc. Họ bắt đầu làm vòng tròn từ cuối thập niên 1970 (các nguồn ghi năm 1976 hoặc 1978), và theo lời họ, đã làm khoảng 200 vòng.
Dụng cụ của họ đơn giản đến bất ngờ:
- Một tấm ván dài, hai đầu buộc dây. Đặt ván xuống, giẫm lên, kéo dây là đè rạp được một dải cây.
- Một sợi dây cố định ở tâm để quay vòng tròn cho chuẩn.
- Một chiếc mũ lưỡi trai có gắn khung dây nhỏ để ngắm một điểm xa, giúp đi thẳng hàng trong đêm.
Để chứng minh, hai người làm một vòng tròn trước mặt phóng viên. Sau đó, phóng viên mời một nhà nghiên cứu vòng tròn có tiếng tới xem; ông này tuyên bố vòng tròn là "thật", không thể do người làm — trước khi được cho biết sự thật. Khoảnh khắc đó đi vào lịch sử như một bài học về sự tự tin quá mức của "chuyên gia".
Sau Doug và Dave
Lời thú nhận không chấm dứt hiện tượng — ngược lại. Những năm 1990 và 2000, các nhóm nghệ sĩ, kỹ sư trẻ biến việc làm vòng tròn thành một loại nghệ thuật trên đất (land art). Họ thiết kế trên máy tính, đo đạc bằng dây và cọc, làm việc theo nhóm trong vài giờ đêm mùa hè, tạo ra những hình rộng hàng trăm mét với hàng trăm vòng tròn nhỏ.
Một ví dụ nổi tiếng là hình "tập Julia" (một dạng phân dạng toán học) xuất hiện năm 1996 trên cánh đồng gần Stonehenge, gồm khoảng 150 vòng tròn xếp xoắn ốc. Người ta từng lập luận rằng nó xuất hiện "trong 45 phút giữa ban ngày" nên không thể do người làm; về sau một nhóm đã công khai nhận làm trong đêm. Một số nhóm còn nhận làm vòng tròn quảng cáo cho các thương hiệu, cho phim ảnh.
Bảng: lập luận "bí ẩn" và câu trả lời
| Lập luận hay gặp | Câu trả lời |
|---|---|
| "Không thấy dấu chân" | Người làm đi theo luống cày có sẵn (vết bánh máy kéo), không để lại lối đi mới |
| "Hình quá phức tạp, quá chính xác" | Thiết kế sẵn trên giấy, máy tính; đo bằng dây, cọc; làm theo nhóm |
| "Xuất hiện chỉ trong một đêm" | Đêm mùa hè vẫn đủ vài giờ; nhóm có kinh nghiệm làm rất nhanh |
| "Cây bị uốn cong, đốt cây phình lên" | Cây bị đè rạp tự uốn hướng lên ánh sáng trong vài ngày; đốt thân phình là phản ứng sinh học bình thường |
| "Thiết bị đo thấy năng lượng lạ" | Chưa có phép đo nào có đối chứng và được lặp lại độc lập |
| "Có ở khắp thế giới" | Đúng, vì hiện tượng được đưa tin toàn cầu và người khắp nơi bắt chước |
Người nông dân nghĩ gì
Với chủ ruộng, vòng tròn là thiệt hại: cây bị đè giảm năng suất, du khách kéo đến giẫm nát thêm. Làm vòng tròn trên ruộng người khác mà không xin phép là xâm phạm tài sản. Một số chủ ruộng lại tận dụng: đặt hộp thu tiền cho khách tham quan. Những nhóm làm vòng tròn chuyên nghiệp ngày nay thường xin phép, có khi được thuê.
Đã giải, chưa giải tới đâu
- Đã giải: vòng tròn trên đồng lúa do con người tạo ra; kỹ thuật đã được trình diễn công khai nhiều lần.
- Còn mở: tác giả của từng vòng tròn cụ thể thường không ai biết — vì người làm muốn ẩn danh.
- Không có bằng chứng: người ngoài hành tinh, năng lượng bí ẩn. Giả thuyết xoáy khí tự nhiên không giải thích được những hình phức tạp.
Còn câu hỏi thú vị hơn mà khoa học xã hội quan tâm: vì sao một trò tinh nghịch của hai người đàn ông lại thành hiện tượng toàn cầu, và vì sao nhiều người vẫn tin vào lời giải bí ẩn sau khi tác giả đã đứng ra thừa nhận? Câu trả lời nằm ở sức hút của bí ẩn — một lời giải đơn giản thường kém hấp dẫn hơn một câu hỏi bỏ ngỏ.
Xem/đọc tiếp
- Tìm các đoạn phim tư liệu ghi lại cảnh Doug Bower và Dave Chorley trình diễn cách làm vòng tròn.
- Xem các nhóm nghệ sĩ làm vòng tròn chia sẻ quá trình thiết kế và thi công — thú vị như một bài học hình học thực hành.
- Tự thử trên giấy hoặc trên cát: dùng một sợi dây và một cái cọc ở tâm, bạn sẽ thấy vẽ một vòng tròn hoàn hảo đường kính vài mét dễ thế nào.
- Đọc thêm các bài cùng mục về tín hiệu Wow! và tam giác Bermuda để so sánh: có bí ẩn đã giải hết, có bí ẩn còn bỏ ngỏ thật.
Câu hỏi thường gặp
Vòng tròn trên đồng lúa do ai làm?
Do con người làm. Năm 1991, Doug Bower và Dave Chorley ở Anh thừa nhận đã tạo khoảng 200 vòng tròn từ cuối thập niên 1970 bằng tấm ván, dây thừng và mũ có khung ngắm. Về sau nhiều nhóm nghệ sĩ làm những mẫu phức tạp hơn.
Làm vòng tròn trên đồng lúa như thế nào?
Người làm cố định một sợi dây ở tâm để quay vòng tròn, dùng tấm ván buộc dây để giẫm đè rạp cây theo một chiều. Các mẫu phức tạp được thiết kế trước và đo đạc bằng dây, cọc, làm theo nhóm trong đêm.
Vòng tròn trên đồng lúa xuất hiện từ khi nào?
Hiện tượng được chú ý nhiều từ cuối thập niên 1970 và thập niên 1980 ở miền Nam nước Anh, vùng Wiltshire và Hampshire, rồi lan ra nhiều nước nhờ báo chí đưa tin và người bắt chước.
Có vòng tròn nào do người ngoài hành tinh tạo ra không?
Chưa có bằng chứng nào cho điều đó. Mọi đặc điểm từng được coi là "không thể do người làm" đều đã được các nhóm làm vòng tròn tái tạo lại.
Làm vòng tròn trên ruộng người khác có phạm pháp không?
Làm trên ruộng người khác mà không xin phép là xâm phạm và gây thiệt hại tài sản. Các nhóm làm vòng tròn chuyên nghiệp hiện nay thường xin phép hoặc được chủ ruộng, nhà tài trợ thuê.
