Tín hiệu Wow! là một tín hiệu vô tuyến dải hẹp, rất mạnh, được kính thiên văn vô tuyến Big Ear (bang Ohio, Mỹ) ghi lại ngày 15/8/1977, kéo dài khoảng 72 giây, đến từ hướng chòm sao Nhân Mã. Nhà thiên văn Jerry Ehman khoanh tròn nó trên bản in dữ liệu và viết bên cạnh chữ "Wow!". Tín hiệu chưa bao giờ lặp lại; đến nay chưa ai biết chắc nguồn gốc, và giả thuyết tự nhiên được bàn nhiều nhất gần đây (2024) là một đám mây hydro lạnh bị kích sáng tạm thời.
Kính "Tai Lớn" và cuộc tìm kiếm
Big Ear là kính thiên văn vô tuyến của Đại học bang Ohio, không phải chảo tròn quen thuộc mà là một tấm phản xạ phẳng và một tấm cong khổng lồ trải trên mặt đất, rộng cỡ ba sân bóng đá. Kính không xoay được; nó đứng yên và để Trái Đất tự quay quét bầu trời qua tầm nhìn.
Từ giữa thập niên 1970, kính được dùng cho một chương trình tìm tín hiệu từ nền văn minh ngoài Trái Đất (SETI). Máy tính ghi cường độ tín hiệu ở nhiều kênh tần số, in ra giấy thành các cột ký tự. Các nhà nghiên cứu, phần lớn làm tình nguyện, đọc bản in vài ngày một lần.
"6EQUJ5"
Vài ngày sau đêm 15/8/1977, Jerry Ehman ngồi đọc bản in ở nhà. Phần lớn là các con số 1, 2, 3 — nhiễu nền. Rồi ở một kênh, ông thấy chuỗi "6EQUJ5". Trong cách ghi của chương trình, chữ số dùng cho cường độ thấp, còn chữ cái dùng cho cường độ cao hơn; "U" nghĩa là tín hiệu mạnh hơn nền khoảng 30 lần. Ông khoanh lại bằng bút đỏ và viết "Wow!" bên lề. Cái tên ra đời từ đó.
| Đặc điểm | Vì sao làm các nhà khoa học chú ý |
|---|---|
| Rất mạnh so với nền | Nổi bật hẳn, không giống dao động ngẫu nhiên |
| Dải hẹp, gần tần số 1420 MHz | Đây là tần số phát xạ tự nhiên của nguyên tử hydro, nguyên tố phổ biến nhất vũ trụ — từ lâu được cho là tần số "tự nhiên" mà một nền văn minh có thể chọn để liên lạc |
| Tăng rồi giảm trong khoảng 72 giây | Đúng với thời gian một nguồn cố định trên bầu trời đi ngang qua tầm nhìn của kính do Trái Đất quay — gợi ý nguồn ở ngoài vũ trụ, không phải trên mặt đất |
| Hướng chòm sao Nhân Mã | Không trùng với vật thể sáng vô tuyến nào đã biết |
Vì sao không kiểm chứng được
Big Ear có hai "tai" (hai ống thu) nhìn hai điểm gần nhau trên trời, lần lượt quét qua cùng một vị trí cách nhau vài phút. Một nguồn cố định trong vũ trụ lẽ ra phải xuất hiện ở cả hai. Tín hiệu Wow! chỉ xuất hiện ở một. Điều đó có nghĩa là trong vài phút ngắn ngủi, nguồn đã tắt — hoặc có gì đó không đúng với cách ta hiểu dữ liệu.
Trong nhiều năm sau, Ehman, nhà nghiên cứu nghiệp dư Robert Gray và các nhóm khác dùng nhiều kính, kể cả hệ thống kính lớn ở New Mexico, quay lại đúng vùng trời đó nhiều lần. Không ai thấy lại tín hiệu. Mà trong khoa học, một quan sát không lặp lại được thì không thể kết luận gì chắc chắn.
Big Ear bị tháo dỡ năm 1998 để lấy đất mở rộng một sân golf, nên không thể kiểm tra lại thiết bị gốc.
Các giả thuyết
Tín hiệu nhân tạo từ Trái Đất
Một tín hiệu phát từ mặt đất, máy bay hay vệ tinh phản xạ vào kính? Vấn đề là dải tần quanh 1420 MHz được bảo vệ cho thiên văn, cấm phát sóng. Và đường cong tăng – giảm 72 giây rất khớp với một nguồn ở xa. Không loại hẳn được, nhưng chưa ai tìm ra một nguồn mặt đất cụ thể.
Sao chổi
Năm 2017, một nhà nghiên cứu đề xuất hai sao chổi đi qua vùng trời đó, với đám mây hydro bao quanh. Giả thuyết bị nhiều nhà thiên văn bác bỏ: sao chổi không phát tín hiệu hydro mạnh và hẹp như vậy, và vị trí không khớp.
Đám mây hydro bị kích sáng (2024)
Năm 2024, nhóm của nhà khoa học hành tinh Abel Méndez (Đại học Puerto Rico tại Arecibo) đăng bản thảo nghiên cứu "Arecibo Wow! I". Khi rà dữ liệu lưu trữ của kính Arecibo, họ thấy những tín hiệu dải hẹp gần 1420 MHz có hình dạng giống tín hiệu Wow! nhưng yếu hơn rất nhiều, phát ra từ những đám mây hydro lạnh. Họ đề xuất: một nguồn năng lượng mạnh và chớp nhoáng (như một sao từ — magnetar — bùng phát) phía sau một đám mây hydro có thể làm đám mây đó sáng rực lên trong thời gian ngắn, tương tự cơ chế laser nhưng ở sóng vi ba (maser).
Đây là giả thuyết hấp dẫn vì giải thích được cả độ hẹp, tần số lẫn việc không lặp lại. Nhưng nó vẫn là đề xuất: hiện tượng maser hydro như vậy chưa từng được quan sát chắc chắn trong vũ trụ, và tác giả cũng nói cần quan sát thêm để kiểm chứng.
Người ngoài hành tinh
Đây là cách giải thích nổi tiếng nhất trong văn hoá đại chúng. Không ai loại trừ được, nhưng cũng không có bằng chứng ủng hộ: một tín hiệu đơn lẻ, không mang thông tin, không lặp lại thì không đủ để nói gì. Chính Ehman về sau nói ông không muốn rút ra kết luận lớn từ dữ liệu quá ít.
Đã giải, chưa giải tới đâu
- Đã chắc: tín hiệu được ghi nhận thật, dữ liệu gốc còn lưu, đặc điểm của nó rất giống một nguồn ngoài vũ trụ đi qua tầm nhìn kính.
- Giả thuyết đang được bàn nhiều: đám mây hydro bị kích sáng tạm thời (Méndez và cộng sự, 2024).
- Chưa ai biết: nguồn thật sự. Tín hiệu Wow! vẫn là một trong những bí ẩn chưa giải đáng tin cậy nhất của thiên văn học.
Bài học từ tín hiệu Wow!
Câu chuyện nói nhiều về cách khoa học làm việc: một quan sát lạ được ghi chép cẩn thận, lưu giữ, công bố, và được kiểm tra lại hàng chục năm. Nhưng không có kết luận lớn khi dữ liệu không đủ. Ngày nay, các dự án tìm tín hiệu như Breakthrough Listen thiết kế quan sát theo kiểu "nhìn – nhìn chỗ khác – nhìn lại" để loại bỏ nhiễu mặt đất, chính vì bài học từ những tín hiệu không kiểm chứng được.
Xem/đọc tiếp
- Tìm ảnh bản in gốc "6EQUJ5" có chữ "Wow!" viết tay — được lưu trữ và công bố rộng rãi.
- Đọc bản thảo "Arecibo Wow! I" (2024) trên arXiv để xem lập luận và hạn chế mà chính tác giả nêu.
- Xem phim Contact (1997, dựa trên tiểu thuyết của Carl Sagan) — tác phẩm hư cấu nhưng mô tả khá sát cách các nhà khoa học xử lý một tín hiệu lạ.
- Nhìn chòm sao Nhân Mã vào những tối mùa hè ở Việt Nam, phía nam bầu trời, gần dải Ngân Hà — vùng trời mà tín hiệu đến.
Câu hỏi thường gặp
Tín hiệu Wow! là gì?
Tín hiệu Wow! là một tín hiệu vô tuyến mạnh, dải hẹp gần tần số 1420 MHz được kính Big Ear ở Ohio ghi lại ngày 15/8/1977, kéo dài khoảng 72 giây. Nó được đặt tên theo chữ "Wow!" mà Jerry Ehman viết bên cạnh trên bản in dữ liệu.
Tín hiệu Wow! có phải từ người ngoài hành tinh không?
Không có bằng chứng cho điều đó. Tín hiệu chỉ xuất hiện một lần, không mang thông tin và chưa bao giờ lặp lại, nên không thể kết luận nguồn gốc. Giả thuyết tự nhiên được bàn nhiều gần đây là một đám mây hydro bị kích sáng tạm thời.
"6EQUJ5" nghĩa là gì?
Đó là chuỗi ký tự thể hiện cường độ tín hiệu theo thời gian trên bản in của Big Ear. Chữ số chỉ cường độ thấp, chữ cái chỉ cường độ cao hơn; chữ "U" là mức mạnh nhất, khoảng 30 lần so với nhiễu nền.
Vì sao tín hiệu Wow! kéo dài 72 giây?
Kính Big Ear đứng yên, dựa vào Trái Đất quay để quét bầu trời. Một nguồn cố định trong vũ trụ cần khoảng 72 giây để đi qua tầm nhìn của kính, và tín hiệu Wow! tăng giảm đúng theo khoảng thời gian đó.
Tín hiệu Wow! có được tìm thấy lại không?
Không. Nhiều nhóm nghiên cứu đã dùng nhiều kính thiên văn quay lại vùng trời đó trong hàng chục năm nhưng không phát hiện lại tín hiệu.
