Hải đăng Flannan năm 1900: ba người gác biến mất và lời giải sóng lớn

Tháng 12/1900, ba người gác hải đăng trên đảo Eilean Mòr thuộc quần đảo Flannan (ngoài khơi tây bắc Scotland) biến mất không dấu vết. Khi tàu tiếp tế cập đảo ngày 26/12, cửa đóng, giường trống, không còn ai. Giả thuyết được cuộc điều tra chính thức và đa số nhà nghiên cứu chấp nhận: cả ba bị sóng lớn cuốn khỏi bến phía tây khi đang ra kiểm tra, cột chằng thiết bị trong bão. Những chi tiết rùng rợn như "bữa ăn dở trên bàn", "nhật ký ghi người gác khóc" được thêm vào về sau và không có trong hồ sơ gốc.

Ngọn hải đăng trên hòn đảo cô độc

Quần đảo Flannan nằm ở Đại Tây Dương, cách đảo Lewis (quần đảo Outer Hebrides, Scotland) khoảng 30 km về phía tây. Eilean Mòr, hòn lớn nhất, là một khối đá vách dựng đứng, không có người ở, trên đỉnh là đồng cỏ cho cừu. Ngọn hải đăng được xây trên đỉnh đảo và thắp sáng lần đầu vào tháng 12/1899 — chưa đầy một năm trước khi sự việc xảy ra.

Đảo có hai bến cập tàu, một ở phía đông và một ở phía tây, để dùng tuỳ hướng gió. Từ mỗi bến có bậc thang và đường ray nhỏ dẫn lên ngọn đèn trên đỉnh đảo.

Ngọn đèn được trông coi bởi một đội bốn người: ba người ở trên đảo, một người luân phiên nghỉ trên đất liền. Tháng 12/1900, ba người trên đảo là trưởng gác James Ducat, phó gác Thomas Marshall và Donald MacArthur, một người gác thời vụ thay cho người đang ốm. Người thứ tư, Joseph Moore, đang ở đất liền chờ tàu đưa ra thay ca.

Diễn biến theo hồ sơ

Moore thấy cổng và cửa đóng. Bên trong không ai. Theo lời kể, đồng hồ đã dừng. Ngọn đèn đã được lau chùi, nạp dầu sẵn cho đêm — việc thường làm vào buổi sáng. Hai bộ áo mưa và ủng của hai người không còn — họ đã mặc đi. Bộ áo của người thứ ba vẫn treo trên móc, nghĩa là anh ta ra ngoài mà không mặc áo mưa, điều trái với quy định và hiếm thấy trong thời tiết tháng 12 ở đây.

Những gì thanh tra tìm thấy ở bến phía tây

Báo cáo của Muirhead là tài liệu quan trọng nhất. Ở bến phía đông, mọi thứ bình thường. Nhưng ở bến phía tây, ông thấy dấu vết của một trận sóng dữ dội:

• Một chiếc hòm đựng dây thừng, dụng cụ, vốn đặt trong một hốc đá ở độ cao khoảng 33 m (110 feet) so với mặt biển, đã bị sóng cuốn mất, dây thừng vương vãi.
• Lan can sắt bị uốn cong, đường ray bị bật khỏi nền bê tông.
• Một tảng đá lớn bị dịch chuyển, cỏ trên vách bị lột ở độ cao rất lớn.

Từ những dấu vết đó, Muirhead kết luận: khả năng cao là trong một ngày có bão ở phía tây, hai người gác ra bến phía tây để cột chằng hòm dụng cụ, và một con sóng cực lớn bất ngờ dâng lên vách đá, cuốn họ xuống biển. Người thứ ba có thể đã chạy ra — vội đến mức không kịp mặc áo mưa — để gọi họ hoặc giúp, và cũng bị cuốn đi.

Huyền thoại được thêm vào thế nào

Năm 1912, nhà thơ Wilfrid Wilson Gibson viết bài thơ "Flannan Isle", tả cảnh những người tới đảo thấy bàn ăn bày dở, ghế đổ. Đó là thơ, không phải tư liệu — nhưng nhiều người về sau kể lại như sự thật. Hồ sơ gốc không nhắc tới bữa ăn dở hay ghế đổ.

Về sau, một số bài báo và sách còn đưa ra "những dòng nhật ký cuối cùng": gió dữ chưa từng thấy, một người gác khóc, cả ba cầu nguyện. Các nhà nghiên cứu đối chiếu hồ sơ của Ban Hải đăng đều không tìm thấy những dòng này, và cho rằng chúng được bịa thêm.

Cũng có những giả thuyết khác: một người phát điên rồi gây hại cho hai người kia, bị bắt cóc bởi tàu lạ, bị chim khổng lồ hay sinh vật biển mang đi. Không giả thuyết nào có bằng chứng.

Còn chỗ nào chưa chắc

Lời giải sóng lớn rất hợp lý nhưng không phải kết luận chắc chắn tuyệt đối, vì không tìm thấy thi thể và không có nhân chứng. Một số câu hỏi vẫn còn:

• Vì sao cả ba người cùng rời ngọn đèn, trong khi quy định yêu cầu luôn có một người ở lại?
• Dấu vết hư hại ở bến phía tây có thể đã xảy ra trong một cơn bão khác trước đó không?

Các nhà nghiên cứu đề xuất khả năng người thứ ba thấy sóng lớn đang tới và chạy ra cảnh báo — điều giải thích được cả bộ áo mưa còn treo lẫn việc ngọn đèn bị bỏ trống. Một số người từng nghiên cứu vùng biển này cũng mô tả hiện tượng sóng dội lên các khe vách đá ở Flannan có thể đạt độ cao bất ngờ. Đây vẫn là suy luận hợp lý nhất từ dữ liệu có được.

Đã giải, chưa giải tới đâu

• Đã chắc: ba người gác biến mất khoảng ngày 15/12/1900; bến phía tây có dấu vết sóng cực mạnh; nhiều chi tiết "rùng rợn" là thêm thắt về sau.
• Giả thuyết mạnh nhất: cả ba bị sóng lớn cuốn khỏi bến phía tây (kết luận của thanh tra Muirhead).
• Chưa thể biết: trình tự chính xác, vì không có thi thể, không có nhân chứng.

Xem/đọc tiếp

• Xem phim The Vanishing (2018) — phim hư cấu dựa trên sự kiện, lấy một lời giải hoàn toàn tưởng tượng; nên xem như phim, đừng xem như tư liệu.
• Đọc tài liệu của Cơ quan Lưu trữ Quốc gia Scotland (National Records of Scotland) — nơi lưu giữ hồ sơ của Ban Hải đăng miền Bắc và đã công bố bài viết về sự kiện.
• Đọc bài thơ "Flannan Isle" của Gibson, rồi so với báo cáo của Muirhead để thấy thơ ca đã dựng nên huyền thoại thế nào.
• Đứng ở mỏm đá, bờ kè khi biển động: sóng có thể dâng cao hơn nhiều so với những con sóng trước đó. Ở biển Việt Nam cũng vậy — giữ khoảng cách, không ra mép kè, ghềnh đá chụp ảnh khi có gió mạnh.