Mùa hè năm 1518, ở thành phố Strasbourg (khi đó thuộc Đế chế La Mã Thần thánh, nay thuộc Pháp), hàng chục rồi có thể tới hàng trăm người nhảy múa không ngừng suốt nhiều ngày, nhiều tuần, tới kiệt sức. Đây là một sự kiện có thật, được ghi trong văn bản của hội đồng thành phố và các biên niên sử. Giả thuyết được nhiều nhà sử học chấp nhận nhất là bệnh tâm lý tập thể, bùng lên trong một cộng đồng đang đói kém, bệnh tật và tin vào lời nguyền của thánh Vitus; còn số người tham gia và số người chết thì các nguồn chênh nhau khá nhiều.
Người phụ nữ bước ra đường
Theo các ghi chép, khoảng giữa tháng 7/1518 (nhiều tài liệu ghi ngày 14/7), một phụ nữ thường được gọi là Frau Troffea bước ra con phố hẹp và bắt đầu nhảy. Không có nhạc, không có lễ hội. Bà nhảy suốt nhiều ngày, nghỉ ngắn rồi lại nhảy, chân sưng tấy. Tên riêng của bà không được ghi lại.
Trong vòng một tuần, vài chục người khác bắt đầu nhảy theo. Đến tháng 8, số người nhảy lên tới hàng chục, thậm chí theo một biên niên sử là khoảng 400 người. Họ không vui vẻ; nhân chứng mô tả họ như bị cuốn đi ngoài ý muốn, kêu cứu, khóc lóc, có người ngã quỵ vì kiệt sức.
Chính quyền "chữa" bằng thêm nhạc
Đây là chi tiết khó tin nhất nhưng có trong văn bản: hội đồng thành phố, theo lời khuyên của các thầy thuốc, kết luận đây là bệnh do "máu nóng" và cách chữa là để họ nhảy cho tới khi khỏi. Thành phố dành chỗ trong các hội quán, dựng cả sân khấu gỗ ở chợ, thuê nhạc công chơi trống, kèn và cả người khoẻ mạnh nhảy cùng để giữ nhịp.
Kết quả ngược lại: nhạc và đám đông khiến thêm người bị cuốn vào. Chính quyền đổi hướng — cấm âm nhạc và nhảy múa nơi công cộng, rồi đưa những người bị bệnh lên xe tới một đền thờ thánh Vitus trên vùng đồi gần Saverne, cách thành phố vài chục cây số. Ở đó họ được làm lễ, được đi giày đỏ có vẽ dấu thánh giá. Dần dần, đến khoảng cuối tháng 8 hoặc đầu tháng 9, dịch lắng xuống.
Có bao nhiêu người chết?
Đây là chỗ cần thận trọng. Nhiều bài viết trên mạng nói "15 người chết mỗi ngày", dựa trên một biên niên sử về sau. Nhưng các văn bản cùng thời của hội đồng thành phố không ghi con số tử vong cụ thể như vậy. Nhà sử học John Waller, người nghiên cứu kỹ nhất vụ này, cho rằng có người chết vì kiệt sức, đau tim, đột quỵ, nhưng con số chính xác không thể biết. Một số nhà nghiên cứu khác còn nghi ngờ việc có nhiều người chết. Nói ngắn: sự kiện có thật, quy mô tử vong chưa xác định.
Vì sao người ta nhảy: các giả thuyết
| Giả thuyết | Ý chính | Đánh giá |
|---|---|---|
| Bệnh tâm lý tập thể | Căng thẳng cực độ (đói, dịch bệnh) cộng niềm tin vào lời nguyền thánh Vitus khiến người dân rơi vào trạng thái xuất thần, lan theo lây nhiễm xã hội | Được nhiều nhà sử học chấp nhận nhất, gắn với John Waller |
| Ngộ độc nấm cựa gà (ergot) | Nấm mọc trên lúa mạch đen chứa chất gây co giật, ảo giác | Bị nhiều người bác: ngộ độc ergot gây co giật, tắc mạch máu, không giúp người ta nhảy phối hợp nhiều ngày; và không giải thích việc chỉ một số người bị |
| Nghi lễ tôn giáo của một giáo phái | Cố ý nhảy theo nghi thức | Yếu: người nhảy được mô tả là không muốn nhảy, cầu cứu |
| Bịa đặt, phóng đại | Chuyện được thêu dệt sau này | Không đứng được: có văn bản của hội đồng thành phố ghi nhận biện pháp xử lý |
Bối cảnh: một thành phố đã kiệt sức
Waller nhấn mạnh rằng năm 1518 không xảy ra trong chân không. Những năm trước đó, vùng Alsace hứng chịu mùa màng thất bát, đói kém, giá lương thực tăng vọt. Bệnh đậu mùa, giang mai và nhiều bệnh khác hoành hành. Người nghèo sống trong lo âu thường trực.
Đồng thời, trong niềm tin dân gian thời đó, thánh Vitus vừa có thể chữa bệnh vừa có thể giáng "lời nguyền nhảy múa" lên người làm ông phật ý. Khi một người bắt đầu nhảy, cả cộng đồng đã có sẵn lời giải thích: đó là lời nguyền của thánh Vitus. Và người tin vào lời nguyền thì dễ rơi vào chính trạng thái mà lời nguyền mô tả.
Đây là điểm chung với nhiều vụ bệnh tâm lý tập thể hiện đại: triệu chứng là thật, người bị không giả vờ, nhưng nguyên nhân nằm ở sự kết hợp giữa căng thẳng tập thể và một niềm tin chung về "điều đang xảy ra".
Không phải lần duy nhất
Strasbourg 1518 là vụ được ghi chép tốt nhất, nhưng châu Âu thời Trung cổ và đầu cận đại có nhiều đợt "cuồng nhảy múa" khác, nổi tiếng nhất là đợt năm 1374 lan dọc vùng sông Rhine và các thành phố vùng Hà Lan, Bỉ ngày nay. Ở miền nam nước Ý có hiện tượng "tarantism" — người ta tin bị nhện cắn và phải nhảy theo điệu nhạc để giải độc — kéo dài nhiều thế kỷ và để lại điệu nhảy dân gian tarantella.
Hiện tượng này dần biến mất khi niềm tin vào lời nguyền thánh Vitus phai nhạt — thêm một gợi ý rằng niềm tin là thành phần cốt lõi.
Đã giải, chưa giải tới đâu
- Đã chắc: sự kiện có thật, được văn bản thành phố ghi lại, kéo dài khoảng từ giữa tháng 7 tới cuối tháng 8 hoặc đầu tháng 9/1518.
- Giả thuyết mạnh nhất: bệnh tâm lý tập thể trong bối cảnh đói kém, dịch bệnh và niềm tin tôn giáo.
- Còn tranh cãi: số người tham gia, số người chết; vai trò của từng yếu tố.
Xem/đọc tiếp
- Đọc sách của John Waller A Time to Dance, A Time to Die (2008) — khảo cứu dựa trên tư liệu của thành phố, dễ đọc.
- Đọc bài "Sợ lây: một người hoảng, cả nhà thấy lạ" ở mục Nhà "có ma" để thấy cơ chế tương tự ở quy mô gia đình.
- Đến Strasbourg thì thành phố cổ (Grande Île) là di sản thế giới UNESCO; vài bảo tàng và tour lịch sử có nhắc tới sự kiện 1518.
- Đọc tin "hiện tượng lạ hàng loạt" trên mạng với một câu hỏi: những người này có đang cùng chịu căng thẳng nào không, và có ai kiểm tra nguyên nhân vật lý (khí độc, thực phẩm) chưa?
Câu hỏi thường gặp
Dịch nhảy múa năm 1518 là gì?
Đó là sự kiện ở Strasbourg mùa hè năm 1518, khi hàng chục rồi có thể hàng trăm người nhảy múa không ngừng nhiều ngày tới kiệt sức. Sự kiện bắt đầu từ một phụ nữ thường được gọi là Frau Troffea vào khoảng giữa tháng 7.
Vì sao người dân Strasbourg nhảy múa không ngừng?
Giả thuyết được chấp nhận rộng rãi nhất là bệnh tâm lý tập thể: người dân đang chịu đói kém, dịch bệnh và tin vào lời nguyền nhảy múa của thánh Vitus, nên rơi vào trạng thái xuất thần lan từ người này sang người khác.
Có bao nhiêu người chết trong dịch nhảy múa 1518?
Không ai biết chính xác. Con số "15 người chết mỗi ngày" hay được nhắc trên mạng đến từ một biên niên sử viết sau, không có trong văn bản của hội đồng thành phố cùng thời. Có thể đã có người chết vì kiệt sức nhưng quy mô chưa xác định.
Dịch nhảy múa có phải do nấm cựa gà không?
Nhiều nhà sử học bác giả thuyết này. Ngộ độc nấm cựa gà gây co giật và tắc mạch máu, không giúp người ta nhảy phối hợp nhiều ngày, và cũng không giải thích vì sao chỉ một số người bị.
Thánh Vitus liên quan gì tới dịch nhảy múa?
Theo niềm tin dân gian thời đó, thánh Vitus có thể giáng lời nguyền khiến người ta nhảy múa không ngừng, và cũng có thể chữa khỏi. Vì vậy người bệnh ở Strasbourg được đưa tới đền thờ thánh Vitus ở Saverne để làm lễ.
