Thung lũng kỳ lạ (uncanny valley) là hiện tượng: một vật càng giống người thì ta càng thấy thân thiện, nhưng khi nó giống gần như hoàn toàn mà vẫn còn chút sai lệch, cảm giác thân thiện tụt hẳn xuống thành khó chịu, rợn. Ma-nơ-canh trong cửa hàng tối, búp bê sứ mắt thuỷ tinh, tượng sáp đứng im trong bảo tàng là những ví dụ quen thuộc. Khái niệm này được kỹ sư người Nhật Masahiro Mori nêu ra năm 1970.
Masahiro Mori và cái "thung lũng"
Năm 1970, Masahiro Mori, giáo sư ngành robot ở Viện Công nghệ Tokyo, viết một bài luận ngắn trên tạp chí Energy với tiêu đề tiếng Nhật Bukimi no tani, nghĩa là "thung lũng của sự rợn". Ông vẽ một đồ thị: trục ngang là mức độ giống người, trục dọc là mức thiện cảm. Đường cong đi lên dần, từ cánh tay robot công nghiệp đến robot đồ chơi hình người, rồi bỗng lao xuống một hố sâu khi vật thể "gần như người", trước khi lại vọt lên ở điểm người thật khoẻ mạnh.
Trong hố ấy, Mori đặt bàn tay giả, xác chết, và ở đáy là thây ma biết đi. Ông còn nhận xét chuyển động làm hố sâu thêm: một bàn tay giả đứng yên đã hơi lạ, một bàn tay giả cử động mà không đúng nhịp người thì rợn hơn nhiều. Bài viết ít được chú ý ngoài Nhật trong vài chục năm; bản dịch tiếng Anh đầy đủ được công bố năm 2012.
Mori viết bài này như một gợi ý cho người làm robot: đừng cố làm robot giống hệt người, vì rất dễ rơi vào thung lũng. Ông không làm thí nghiệm đo đạc. Đồ thị của ông là một giả thuyết, và về sau mới có các nhà nghiên cứu kiểm tra nó.
Trước Mori: "cái kỳ lạ" trong tâm lý học
Ý tưởng về nỗi rợn trước những vật giống người có từ trước. Năm 1906, bác sĩ tâm thần Đức Ernst Jentsch viết về cảm giác bất an khi ta không chắc một vật trông như sống có thật sự sống không, và ngược lại. Ông lấy ví dụ búp bê, tượng sáp, người máy cơ khí. Năm 1919, Sigmund Freud viết bài luận Das Unheimliche (thường dịch là "Cái kỳ lạ"), bàn về cảm giác rợn khi điều quen thuộc bỗng trở nên xa lạ. Mori làm mới ý tưởng này bằng một đồ thị dễ nhớ.
Những vật hay rơi vào thung lũng
| Vật | Giống người ở đâu | Sai lệch ở đâu |
|---|---|---|
| Ma-nơ-canh | Tỷ lệ cơ thể, tư thế | Không mặt hoặc mặt trơn, đứng im tuyệt đối, khớp nối lộ |
| Búp bê sứ cổ | Gương mặt trẻ con, tóc, quần áo | Mắt thuỷ tinh không chớp, da bóng, vết nứt |
| Tượng sáp | Gần như giống hệt người thật | Không thở, ánh mắt không theo ta, da thiếu độ trong |
| Hình người dựng 3D | Chi tiết da, tóc rất thật | Mắt "chết", cử động môi lệch tiếng |
| Robot hình người | Khuôn mặt, kiểu tóc | Biểu cảm chậm, cử động giật cục |
Tượng sáp
Bảo tàng tượng sáp nổi tiếng nhất thế giới là Madame Tussauds, khởi đầu từ các cuộc triển lãm lưu động của bà Marie Tussaud, rồi mở chỗ trưng bày cố định ở phố Baker, London năm 1835. Nhiều khách tham quan kể lại cảm giác lạ khi đứng cạnh một tượng sáp ở khoảng cách gần: từ xa nó là người, đến gần thì không phải, và mắt cứ phải kiểm tra lại.
Ma-nơ-canh trong cửa hàng tối
Ban ngày ma-nơ-canh là giá treo quần áo. Ban đêm, nhìn qua kính cửa hàng đã tắt đèn, chúng thành một nhóm "người" đứng im trong bóng tối. Não phát hiện hình dáng người trước, rồi mới xử lý thông tin "đây là đồ vật", và khoảnh khắc chênh lệch ấy đủ làm tim đập nhanh.
Hình người trên màn ảnh
Phim hoạt hình The Polar Express (2004) là ví dụ hay được nhắc: nhiều khán giả và nhà phê bình thấy các nhân vật làm bằng kỹ thuật ghi chuyển động có ánh mắt vô hồn, gây khó chịu dù câu chuyện dành cho trẻ em. Từ đó, nhiều hãng hoạt hình chọn cách vẽ nhân vật cách điệu rõ ràng để tránh thung lũng.
Vì sao "gần như người" lại đáng sợ
Các nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều giải thích, và đến nay chưa có cái nào được chấp nhận hoàn toàn:
- Kỳ vọng bị phá vỡ. Thấy hình người, não bật chế độ "đọc người": chờ ánh mắt, nhịp thở, biểu cảm. Khi những thứ ấy không đến hoặc đến sai, tín hiệu lệch được phát ra.
- Không xếp được vào nhóm. Người hay vật? Sống hay không sống? Khi não không trả lời dứt khoát được, nó khó chịu. Nhiều thí nghiệm cho thấy khó chịu cao nhất đúng ở vùng mập mờ giữa hai nhóm.
- Tránh bệnh tật. Một giả thuyết cho rằng gương mặt "gần như người nhưng sai" gợi dấu hiệu bệnh hoặc chết, và phản ứng tránh xa là bản năng bảo vệ.
- Nhắc đến cái chết. Thân thể không sinh khí gợi xác người, điều mà mọi nền văn hoá đều có nghi thức để tránh né.
Cần nói thêm: không phải ai cũng thấy thung lũng như nhau. Có người sợ búp bê, có người sưu tập búp bê. Văn hoá, tuổi tác, kinh nghiệm đều ảnh hưởng. Các nghiên cứu về sau xác nhận có hiện tượng khó chịu với vật "gần như người", nhưng hình dạng đường cong cụ thể thì vẫn còn tranh cãi.
Thung lũng kỳ lạ và không gian rợn
Thung lũng kỳ lạ thường được bàn trong chuyện robot, nhưng nó có họ hàng gần với liminal space. Cả hai đều là "gần đúng mà không đúng": một hành lang đầy đủ mọi thứ trừ con người, một gương mặt đầy đủ mọi thứ trừ sự sống. Đó là lý do ảnh liminal hay có ma-nơ-canh: một cửa hàng trống thì lạ, thêm vài ma-nơ-canh đứng im trong ánh đèn huỳnh quang thì lạ gấp đôi.
Gặp chuyện này thì làm gì
- Thấy rợn trước tượng sáp, ma-nơ-canh: tiến lại gần và nhìn kỹ chất liệu, khớp nối, đường may. Khi não xếp được vật ấy vào nhóm "đồ vật", cảm giác thường biến mất.
- Trẻ nhỏ sợ búp bê: không ép trẻ ôm hay ngủ cùng, để búp bê ra khỏi phòng ngủ. Nỗi sợ này phổ biến và thường tự qua khi trẻ lớn.
- Để ma-nơ-canh trong nhà, cửa hàng: đặt chỗ không đối diện cửa ra vào hay đầu giường, phủ khăn khi tắt đèn nếu ai đó trong nhà thấy khó chịu.
- Tự thử: lần tới xem phim hoạt hình, để ý xem nhân vật cách điệu (mắt to, tỷ lệ phóng đại) hay nhân vật gần thật làm bạn thấy dễ chịu hơn.
- Muốn đọc thêm: tìm bản dịch tiếng Anh bài luận của Masahiro Mori (bản 2012), ngắn và dễ đọc.
Câu hỏi thường gặp
Thung lũng kỳ lạ (uncanny valley) là gì?
Đó là hiện tượng vật thể càng giống người ta càng thấy thiện cảm, nhưng khi giống gần như hoàn toàn mà còn sai lệch nhỏ thì thiện cảm tụt hẳn thành khó chịu, rợn. Khái niệm do kỹ sư Nhật Masahiro Mori nêu năm 1970.
Ai đặt ra khái niệm thung lũng kỳ lạ?
Masahiro Mori, giáo sư ngành robot ở Viện Công nghệ Tokyo, trong bài luận năm 1970 trên tạp chí Energy với tiêu đề Bukimi no tani. Bản dịch tiếng Anh đầy đủ được công bố năm 2012.
Vì sao nhiều người sợ ma-nơ-canh và búp bê?
Ma-nơ-canh và búp bê có hình dáng người nhưng thiếu sự sống: không chớp mắt, không thở, đứng im tuyệt đối. Não nhận ra hình người trước rồi mới thấy điểm sai, và sự mập mờ giữa "người" và "vật" gây khó chịu.
Tượng sáp có rơi vào thung lũng kỳ lạ không?
Có, tượng sáp là ví dụ điển hình vì gần như giống hệt người thật nhưng không thở, ánh mắt không theo ta. Nhiều khách tham quan thấy lạ khi đứng gần, dù từ xa lại thấy rất ấn tượng.
Thung lũng kỳ lạ đã được khoa học chứng minh chưa?
Nhiều nghiên cứu xác nhận con người khó chịu với vật "gần như người", nhưng hình dạng đường cong cụ thể của Mori và nguyên nhân sâu xa vẫn còn tranh cãi. Phản ứng cũng khác nhau giữa từng người và từng nền văn hoá.
