Hành lang chung cư cũ và khu tập thể dễ gây cảm giác lặp lại vô tận vì chúng được xây theo mẫu: các tầng giống nhau, các cửa giống nhau, cầu thang giống nhau, nối với nhau bằng những hành lang dài ít ánh sáng. Khi không có điểm mốc riêng, não khó biết mình đang ở tầng nào, đoạn nào, và cảm giác "đi mãi không hết" xuất hiện. Nhưng chính những nơi ấy cũng chứa nhiều dấu vết đời sống nhất, và đó là chìa khoá để thấy chúng bớt rợn.
Khu tập thể ra đời trong hoàn cảnh nào
Ở Hà Nội, khu tập thể (thường gọi là nhà tập thể) được xây từ cuối thập niên 1950 để giải quyết chỗ ở cho cán bộ, công nhân viên. Khu Kim Liên khởi công năm 1959, đến đầu thập niên 1960 đã đón những cư dân đầu tiên, và được coi là một trong những khu tập thể đầu tiên của miền Bắc. Sau đó là hàng loạt khu khác như Trung Tự, Giảng Võ, Thành Công, Nghĩa Tân, Thanh Xuân. Từ thập niên 1970, nhiều toà được dựng bằng kỹ thuật lắp ghép: các tấm bê tông đúc sẵn được cẩu lên và ghép lại như xếp hộp.
Ở Sài Gòn, nhiều chung cư cũ được xây trong thập niên 1960 và đầu thập niên 1970, phần lớn là các dãy nhà vài tầng có cầu thang lộ thiên, hành lang dài chạy dọc mặt nhà hoặc ở giữa hai dãy căn hộ. Nhiều chung cư mang tên con đường mà nó toạ lạc.
Hai miền khác nhau về chi tiết, nhưng giống nhau ở một điểm: xây nhanh, xây nhiều, theo thiết kế mẫu, để có chỗ ở cho càng nhiều người càng tốt.
Kiến trúc tạo cảm giác lặp lại
Hành lang giữa và hành lang bên
Có hai kiểu hành lang chính. Hành lang bên chạy dọc một mặt nhà, một bên là cửa căn hộ, bên kia là lan can nhìn ra ngoài: sáng, thoáng, có gió. Hành lang giữa nằm kẹp giữa hai dãy căn hộ, hai bên là cửa, chỉ có ánh sáng ở hai đầu. Kiểu hành lang giữa tiết kiệm diện tích nhưng tối, bí, và đây là kiểu dễ tạo cảm giác ngột ngạt, nhất là khi bóng đèn hỏng mà chưa ai thay.
Cửa giống nhau, số nhà nhỏ
Thiết kế mẫu nghĩa là mọi cửa căn hộ ban đầu giống hệt nhau, chỉ khác số nhà sơn nhỏ trên tường. Người mới đến thăm thường phải đếm cửa, hoặc nhìn chậu cây, đôi dép trước cửa để nhận ra nhà cần tìm.
Cầu thang lặp lại
Đi cầu thang bộ trong khu tập thể năm tầng, mỗi chiếu nghỉ đều giống nhau: cùng cửa sổ thông gió hoa bê tông, cùng góc rẽ, cùng bậc mòn. Nhiều người kể đã có lần đi quá tầng nhà mình vì không để ý.
Dãy nhà giống nhau
Nhìn từ bên ngoài, các toà trong một khu cũng giống nhau, chỉ khác số hiệu nhà A, B, C hay số thứ tự. Khách lạ vào khu tập thể lớn rất dễ đi vòng vòng.
Vì sao lặp lại làm ta bất an
Năm 1960, nhà quy hoạch đô thị Mỹ Kevin Lynch xuất bản cuốn The Image of the City, chỉ ra rằng người ta ghi nhớ một nơi qua những yếu tố như đường đi, ranh giới, khu vực, nút giao và điểm mốc. Một nơi "dễ đọc" là nơi có điểm mốc rõ. Kiến trúc lặp lại làm điểm mốc biến mất. Kết quả:
- Không biết mình đã đi được bao xa.
- Không chắc mình đang ở tầng nào, dãy nào.
- Mỗi lần rẽ đều thấy cảnh y hệt, như vừa quay về chỗ cũ.
Cảm giác này chính là chất liệu của những tác phẩm như Exit 8, nơi nhân vật đi mãi trong một lối đi ngầm lặp lại và phải tìm điểm khác biệt để thoát ra.
Nhưng khu tập thể không hề "trống"
Điều thú vị là khu tập thể ít khi giống liminal space thuần tuý. Theo năm tháng, cư dân tự biến những nơi giống nhau thành khác nhau:
| Thiết kế ban đầu | Đời sống thêm vào |
|---|---|
| Cửa căn hộ giống nhau | Cửa sắt mỗi nhà một kiểu, câu đối, giá giày dép |
| Ban công, cửa sổ đều nhau | "Chuồng cọp" khung sắt cơi nới ra ngoài, giàn hoa, bể nước |
| Hành lang trống | Chậu cây, bếp than tổ ong ngày trước, xe đạp, dây phơi |
| Tường sơn đồng màu | Nhiều lớp sơn khác nhau, quảng cáo khoan cắt bê tông, dây điện chằng chịt |
| Sân giữa các dãy | Chợ cóc, quán trà đá, sân cầu lông, chỗ đỗ xe máy |
Ban ngày, những chi tiết này làm khu tập thể ồn ào, đông đúc, đậm chất người. Chỉ vào trưa hè khi cả dãy đóng cửa ngủ trưa, hoặc nửa đêm khi đèn hành lang chỉ còn một bóng, cảm giác lặp lại vô tận mới quay lại.
Còn những lời đồn "nhà có ma"?
Khu tập thể và chung cư cũ nào cũng có vài câu chuyện truyền miệng: căn hộ bỏ trống lâu năm, tầng trên cùng hay mất điện, cầu thang cuối dãy ít người đi. Những câu chuyện này hầu như không có nguồn kiểm chứng và thường gắn với những nơi vắng, tối, xuống cấp. Lời giải phổ biến hơn rất nhiều: căn hộ bỏ trống vì tranh chấp hoặc chủ đi xa, tầng trên mất điện vì dây cũ quá tải, cầu thang cuối dãy vắng vì không ai cần đi qua. Bài viết này không kể tên toà nhà nào bị đồn, vì gán tiếng "có ma" cho một địa chỉ có thật có thể ảnh hưởng tới người đang sống ở đó.
Rủi ro thật ở chung cư cũ
Cảm giác rợn ở hành lang tối đôi khi trùng với rủi ro thật, và những rủi ro này đáng quan tâm hơn mọi câu chuyện ma:
- Điện: dây điện cũ, chằng chịt, đấu nối tạm là nguy cơ cháy chập.
- Lối thoát hiểm: hành lang và cầu thang bị chiếm làm chỗ để đồ, chuồng cọp khoá kín cửa sổ khiến thoát nạn khó khăn khi có cháy.
- Kết cấu: lan can gỉ, bậc thang vỡ, mảng vữa bong rơi.
- Chiếu sáng: bóng đèn hỏng lâu không thay, dễ trượt ngã ở cầu thang.
Gặp chuyện này thì làm gì
- Đi lạc trong khu tập thể lạ: hỏi cư dân hoặc quán nước đầu dãy; dân ở đây thường thuộc từng nhà.
- Sống ở chung cư cũ: biết rõ lối thoát nạn gần nhất từ nhà mình, giữ hành lang và cầu thang thông thoáng, trổ một ô mở được trên chuồng cọp để thoát nạn.
- Hành lang tối vì đèn hỏng: báo tổ dân phố hoặc ban quản lý để thay; đề xuất đèn cảm biến chuyển động cho cầu thang.
- Thấy dây điện chung bốc mùi khét, phát tia lửa: tránh xa, báo ngay cho điện lực hoặc ban quản lý; không tự xử lý.
- Muốn chụp ảnh khu tập thể: xin phép trước khi chụp vào nhà người khác, không đăng ảnh có số nhà, gương mặt cư dân khi chưa được đồng ý.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hành lang chung cư cũ có cảm giác lặp lại vô tận?
Chung cư cũ và khu tập thể được xây theo thiết kế mẫu: cửa giống nhau, tầng giống nhau, cầu thang giống nhau. Khi thiếu điểm mốc riêng, não khó biết mình đang ở đâu và đã đi bao xa, nên có cảm giác đi mãi không hết.
Khu tập thể đầu tiên ở Hà Nội là khu nào?
Khu tập thể Kim Liên khởi công năm 1959 và đón cư dân từ đầu thập niên 1960, thường được nhắc là một trong những khu tập thể đầu tiên của Hà Nội. Sau đó là Trung Tự, Giảng Võ, Thành Công, Nghĩa Tân và nhiều khu khác.
Hành lang giữa và hành lang bên khác nhau thế nào?
Hành lang bên chạy dọc một mặt nhà, một bên là cửa căn hộ, một bên là lan can nên sáng và thoáng. Hành lang giữa kẹp giữa hai dãy căn hộ, chỉ có ánh sáng ở hai đầu nên tối và bí hơn.
Chuồng cọp là gì?
Chuồng cọp là cách gọi dân gian cho khung sắt cơi nới ra ngoài ban công, cửa sổ ở các khu tập thể để thêm diện tích hoặc chống trộm. Nó làm mặt nhà mỗi căn một khác nhưng có thể cản trở thoát nạn khi có cháy nếu khoá kín.
Chung cư cũ bị đồn có ma có đáng sợ không?
Phần lớn lời đồn không có nguồn kiểm chứng và gắn với nơi vắng, tối, xuống cấp. Rủi ro đáng lo hơn ở chung cư cũ là điện cũ, lối thoát hiểm bị chắn và kết cấu xuống cấp.
