Ga tàu, sân bay, bến xe lúc nửa đêm thấy lạ vì đó là những nơi xây cho dòng người chảy liên tục, nay chỉ còn vài bóng người ngồi chờ dưới ánh đèn trắng. Đồng hồ cơ thể ở mức tỉnh táo thấp nhất trong ngày, loa thông báo vang vào khoảng trống, và ta là "người lạ giữa những người lạ". Nhà nhân học Pháp Marc Augé gọi những nơi này là "phi địa điểm" (non-lieux): chỗ ai cũng đi qua mà không ai thuộc về.
"Phi địa điểm": nơi không ai thuộc về
Năm 1992, Marc Augé xuất bản cuốn sách nhỏ Non-lieux (Phi địa điểm). Ông phân biệt "địa điểm" theo nghĩa nhân học, như làng, xóm, quảng trường, nơi người ta có quan hệ, có lịch sử, có danh tính, với những nơi chỉ để đi qua: sân bay, đường cao tốc, phòng chờ, siêu thị. Ở phi địa điểm, mỗi người chỉ là một hành khách, một số vé, một mã chuyến bay. Ta giao tiếp với bảng chỉ dẫn và máy móc nhiều hơn với con người.
Ban ngày, sự ồn ào che đi cảm giác ấy. Nửa đêm, khi chỉ còn vài người ngồi rải rác, ai cũng đeo tai nghe, cúi vào điện thoại, thì tính chất "không ai thuộc về" lộ ra rõ nhất.
Cơ thể lúc hai, ba giờ sáng
Không chỉ không gian lạ, mà chính ta cũng khác lúc đó. Đồng hồ sinh học khiến mức tỉnh táo và nhiệt độ cơ thể xuống thấp nhất vào khoảng rạng sáng, thường được nhắc là từ khoảng 2 đến 5 giờ. Đây cũng là khung giờ người lái xe đường dài dễ buồn ngủ gật nhất.
- Nhận thức chậm hơn: đọc bảng thông báo phải đọc hai lần, dễ lạc lối đi.
- Cảm xúc nhạy hơn: mệt và thiếu ngủ làm ta dễ lo lắng, dễ thấy mọi thứ "sai sai".
- Cảm giác thời gian méo: chờ một tiếng lúc nửa đêm thấy lâu hơn hẳn chờ một tiếng buổi chiều.
Vì vậy, một phần cái lạ ta thấy ở nhà ga nửa đêm là cái lạ bên trong chính mình.
Mỗi nơi lạ một kiểu
| Nơi | Ban ngày | Nửa đêm |
|---|---|---|
| Sân bay | Hàng dài làm thủ tục, loa liên tục | Quầy đóng, băng chuyền đứng, người nằm ngủ trên ghế, máy chà sàn chạy chậm qua sảnh |
| Ga tàu | Người đưa tiễn, hàng quán, tiếng còi | Đèn sân ga vàng, đường ray tối mất hút, một chuyến tàu đêm vào ga rồi đi |
| Bến xe liên tỉnh | Tiếng mời khách, xe ra vào | Bãi rộng, vài xe đậu tắt máy, phụ xe ngủ trên ghế, quầy vé kéo rèm |
| Trạm dừng chân đường dài | Xe khách ghé, nhà hàng đông | Đèn trắng sáng trưng, một quầy còn mở, xe khách chạy đêm ghé mười lăm phút rồi đi |
Sân bay: "thành phố" đi ngủ
Sân bay lớn chạy gần như 24 giờ, nhưng vẫn có khoảng lặng sau chuyến cuối và trước chuyến sớm nhất. Lúc đó sảnh rộng mênh mông, sàn bóng loáng phản chiếu đèn, thang cuốn chạy cho không ai. Những người ở lại thường là khách nối chuyến, nhân viên vệ sinh và an ninh. Mỗi người một hướng, không ai nói chuyện với ai.
Câu chuyện nổi tiếng nhất về người "sống" trong sân bay là Mehran Karimi Nasseri, người đàn ông gốc Iran ở lại khu vực sân bay Charles de Gaulle (Paris) từ năm 1988 đến năm 2006 vì vướng giấy tờ. Đời ông được cho là gợi cảm hứng một phần cho phim The Terminal (2004).
Ga tàu: nơi có đường ray đi vào bóng tối
Ga tàu khác sân bay ở chỗ nó mở ra thiên nhiên: đường ray chạy vào đêm tối, gió lùa qua sân ga, tiếng côn trùng từ bãi cỏ bên cạnh. Ở các ga nhỏ trên tuyến Bắc Nam, tàu đêm có khi chỉ dừng vài phút; khách xuống tàu thấy mình đứng ở một sân ga lạ, đèn vàng, một người gác ghi cầm đèn, rồi tàu đi và tiếng bánh sắt xa dần.
Bến xe: ranh giới giữa đi và về
Bến xe liên tỉnh lúc nửa đêm mang không khí riêng của Việt Nam: người ngủ trên ghế chờ ôm hành lý, xe khách giường nằm tắt đèn đậu thành hàng, mùi dầu xe và mùi đồ ăn đêm. Dịp cao điểm trước Tết thì không có "nửa đêm", nhưng vài ngày sau Tết, bến xe vắng đến lạ, đúng kiểu kenopsia.
Trạm dừng chân: ốc đảo sáng giữa đường tối
Xe khách đường dài chạy đêm thường ghé trạm dừng chân vào khoảng nửa đêm hoặc rạng sáng. Khách bị đánh thức, bước xuống một bãi xe rộng sáng trưng đèn trắng giữa hai bên đường tối om. Nhà vệ sinh, quầy nước, vài dãy bàn ghế inox, tivi bật không ai xem. Ai cũng còn ngái ngủ, không ai biết mình đang ở tỉnh nào. Mười lăm phút sau, xe đi, trạm dừng chân lại vắng. Đó là một liminal space đúng nghĩa: không ai đến đó để ở, và ai cũng chỉ nhớ nó như một chấm sáng mơ hồ trong chuyến đi.
Vì sao âm thanh ở nhà ga ban đêm nghe lạ
- Loa thông báo: giọng nói đều đều được thiết kế để át tiếng ồn ban ngày. Ban đêm, nó vang vào sảnh trống, dội lại từ trần cao và nghe như từ khắp nơi.
- Tiếng máy: điều hoà, thang cuốn, máy chà sàn, máy bán hàng tự động. Ban ngày không ai để ý; ban đêm chúng thành phần nền chiếm chỗ.
- Tiếng bước chân lẻ: sàn đá cứng dội tiếng rất rõ. Nghe tiếng giày ai đó đi phía sau mà không thấy người là chuyện thường.
Khi cảm giác lạ là tín hiệu đáng nghe
Phần lớn cảm giác bất an ở nhà ga nửa đêm là do không gian và mệt mỏi. Nhưng đi đêm cũng có rủi ro thật, nhất là khi một mình, mang nhiều hành lý hoặc đi lần đầu:
- Mời chào taxi, xe ôm, xe hợp đồng không rõ ràng ngay cửa ra.
- Mất đồ khi ngủ gật trên ghế chờ.
- Lạc vào khu vực vắng, cửa phụ ít người qua lại.
- Xuống nhầm ga vì buồn ngủ, đọc không kịp tên ga.
Gặp chuyện này thì làm gì
- Phải chờ nhiều giờ ban đêm: ngồi ở khu gần quầy thông tin, khu có camera, có nhân viên. Tránh góc khuất dù yên tĩnh hơn.
- Muốn chợp mắt: quàng quai túi qua chân hoặc tay, để giấy tờ, ví, điện thoại trong túi áo trong. Đặt báo thức trước giờ đi ít nhất 30 phút.
- Đi tàu đêm: hỏi nhân viên toa giờ đến ga của mình và nhờ gọi; đặt báo thức sớm hơn giờ dự kiến.
- Ra khỏi ga, bến lúc khuya: dùng xe đã đặt qua ứng dụng hoặc quầy taxi chính thức; chụp biển số, gửi cho người thân.
- Thấy bồn chồn khó chịu: uống nước, đi lại vài vòng chỗ sáng, gọi cho ai đó. Phần lớn cảm giác là do đồng hồ sinh học và sẽ dịu khi trời sáng.
- Đọc thêm: bài về kenopsia và liminal space trong cùng chuyên mục.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao sân bay lúc nửa đêm có cảm giác kỳ lạ?
Sân bay xây cho dòng người đông, nên khi vắng thì sảnh rộng, sàn bóng, loa vang tạo cảm giác trống trải. Thêm vào đó, cơ thể ta lúc rạng sáng ở mức tỉnh táo thấp nhất, dễ lo lắng và dễ thấy mọi thứ "sai sai".
Phi địa điểm (non-place) là gì?
Phi địa điểm là khái niệm của nhà nhân học Pháp Marc Augé trong cuốn sách năm 1992, chỉ những nơi chỉ để đi qua như sân bay, đường cao tốc, phòng chờ, nơi con người không gắn bó, không có danh tính, chỉ là hành khách vô danh.
Mấy giờ sáng con người buồn ngủ nhất?
Theo đồng hồ sinh học, mức tỉnh táo và nhiệt độ cơ thể thường thấp nhất vào khoảng 2 đến 5 giờ sáng, dù thời điểm cụ thể khác nhau theo từng người. Đây là khung giờ dễ ngủ gật khi lái xe hay chờ chuyến.
Người đàn ông sống ở sân bay là ai?
Đó là Mehran Karimi Nasseri, người ở lại khu vực sân bay Charles de Gaulle (Paris) từ năm 1988 đến năm 2006 vì vướng giấy tờ. Câu chuyện của ông được cho là gợi cảm hứng một phần cho phim The Terminal (2004).
Chờ tàu xe ban đêm một mình nên ngồi ở đâu?
Nên ngồi gần quầy thông tin, khu có camera và nhân viên, tránh góc khuất dù yên tĩnh hơn. Giữ giấy tờ, điện thoại trong túi áo trong và đặt báo thức sớm hơn giờ đi.
